RenesansOlesnicy

Schyłek średniowiecza - koniec XV wieku zastaje miasto dobrze zorganizowane, w miarę zamożne i dobrze ufortyfikowane. Rządy książąt piastowskich doprowadzają miasto do stanu zapewniającego normalny rozwój. Po wykupieniu wójtostwa w 1407 r. samorząd miejski - reprezentowany przez Radę Miejską osiąga duży stopień samodzielności oraz zdobywa nowe, korzystne przywileje.

Po wygaśnięciu linii Piastów oleśnickich w 1492 r., księstwo przechodzi do rąk króla czeskiego Władysława Jagiellończyka, chociaż zgodnie z układem koszyckim miało przypaść Janowi Olbrachtowi - jego młodszemu bratu. Jednak w związku z pogwałceniem przez niego wymienionego układu,księstwo pozostaje w rękach króla Władysława. Po roku przekazuje je pod tymczasowy zarząd księcia cieszyńskiego Kazimierza II, będącego jego generalnym namiestnikiem królewskim na Śląsku i czerpie zyski z księstwa. 28 (30?) kwietnia 1495 r. król aktem wystawionym w Budzie wymienia z Henrykiem I ziębickim (synem byłego króla Czech - Jerzego Podiebrada - genealogia na http://genealogy.euweb.cz/bohemia/podieb.html ) dobra rodowe Podiebrady, na księstwo oleśnickie wraz z Wołowem uzyskując dopłatę 5 tyś. kóp groszy praskich (wg innych źródeł 2 tys. kóp groszy). Księstwo przechodzi w ręce Podiebradów. Powstaje księstwo ziębicko-oleśnickie Podiebradów (widok pieczęci pieszej Henryka I).

Już wcześniej Henryk I myślał o księstwie oleśnickim. Bowiem jego 4 letni syn Albrecht latem 1472 r. stał się obiektem polityki dynastycznej i został przez ojca zaręczony z 7-letnią księżniczką Barbarą oleśnicką - jedyną dziedziczką księstwa oleśnickiego. Barbara była córką księcia oleśnickiego Konrada IX Czarnego i Małgorzaty księżniczki mazowieckiej. Ze strony Barbary układ zaręczynowy zawarł jej stryj Konrad X Biały młodszy, który z tej okazji odstąpił Henrykowi I za 9000 guldenów swoje górnośląskie posiadłości z Koźlem, Gliwicami i Bytomiem. Ale ożenek nie doszedł do skutku, gdyż Barbara wkrótce (1479 r.) zmarła.

Po śmierci Henryka I (24.01.1498 r.), księstwem ziębicko-oleśnickim rządzili wspólnie (podobno w 1498-1502 r. istniało oddzielne księtwo ziębickie i oleśnickie) jego synowie - Albrecht, Jerzy I i Karol I (zobacz genealogia wg. Alicji i Artura Galas). Ich tytulatura brzmi: Albrecht, Jerzy i Karol, bracia z łaski bożej Świętego Cesarstwa Rzymskiego książęta ziębiccy, na Śląsku w Oleśnicy, hrabiowie na Kłodzku, panowie z Kunstatu i Podiebradów. Jako pierwszy w Oleśnicy rezydował ks. Jerzy (Albrecht w Kłodzku, Karol w Ziębicach).

Należy wspomnieć, że wcześniej, jeszcze w wieku chłopięcym, wszyscy trzej żenią się z córkami księcia Jana II żagańskiego (zwanego szalonym lub okrutnym) i stają się dziedzicami znaczącego księstwa głogowskiego. Każda z córek wniosła w posagu 6 tys. talarów, które stany ziemskie zobowiązane były zebrać z księstw ich ojca, Jana II. Były to małżeństwo czysto dynastyczne, bowiem panny młode miały od 12 do 5 lat. Przy czym Jerzy i Karol żenią się w Głogowie jednego dnia (7.1.1488 r.), a Albrecht prawie dokładnie rok wcześniej (11.1.1487 r.). Karol I miał w momencie ślubu 12 lat a Anna, jego żona 5 lat (ich pokładziny następują już w 1495 r. chociaż Anna miała wówczas 12 lat. Zwyczajowo pokładziny odbywały się w wieku 14 lat). Następstwa tych ożenków były tragiczne dla mieszczan głogowskich - wielu z nich, odmawiając przysięgi na wierność Podiebradom - utraciło życie. Od tego czasu Podiebradowie roszczą sobie pretencje do księstwa żagańsko-głogowskiego, co ma wpływ na ich heraldykę. Książęta wielokrotnie głoszą, że są wnukami króla Czech i z tej racji należy im się poważanie (z lewej odlew gipsowy pieczęci Albrechta, Jerzego i Karola I, z rozłożonym herbem księstwa ziębicko-oleśnickiego. Z: B. Czechowicz)

Książęta mają różnorodne oblicza: w 1498 r. zlecają naukowe badanie wody ze źródła w Lądku i budują tam pierwszy zakład kąpielowy o nazwie Jerzy i jednocześnie wspólnie ze swoim teściem napadają i łupią klasztor w Lubiążu. W 1499 r. książęta nadają Oleśnicy (Bierutowowi również) przywilej ważenia i sprzedaży piwa po wsiach. 5 maja 1501 roku bracia wspólnie sprzedają (mają kłopoty finasowe) hrabstwo kłodzkie za sumę 70 tys. guldenów reńskich (inne dane podają 60 tys talarów) z zachowaniem dożywotniego tytułu hrabiów Kłodzka. W 1501 r. Albrecht i jego bracia zapisali w dożywocie Wołów wraz z ziemiami swojemu teściowi Janowi II, wyzutemu od 1488 r. z księstwa głogowskiego. On z kolei zapisuje w testamencie (chociaż jest tylko władcą tytularnym) księstwo głogowskie swoim zięciom. Ale jak się w 1517 r. okaże, można było część z tego nadania sprzedać.

Rządy Karola I
Po śmierci Jerzego ( 10 listopada 1502 r.) - Oleśnicę obejmuje ks. Karol I (w 1505 r. biją monetę groszową z napisem ALBERT ET KAROLUS), w 1509 r. tracą Ząbkowice. W 1511 r., po śmierci Albrechta - Karol obejmuje całą ojcowiznę, a w 1515 r. został jedynym mężczyzną w książęcym rodzie Podiebradów. W 1512 r. mając kłopoty finansowe zastawia okręg wołowsko-wiński, a w 1517 r. sprzedaje go. Poniżej podobizna Karola I na wielodukacie bitym w Złotym Stoku w 1528 r.

O tym, że ks. Karol zamieszkał w Oleśnicy od ok. 1501 r., świadczą podawane w dokumentach miejsca urodzenia jego dzieci (1501-1515 r.). W tym czasie robi też interesy w Czechach (?) - zachował się dokument z 23.IX 1512 r. (kiedyś eksponowany w już nieistniejącym Muzeum Oleśnickim), w którym król czeski Władysław Jagiellończyk zezwala Karolowi na założenie kopalni i ważenie soli. W 1511 r. przyjmuje na swoim dworze (Oleśnicy?) Kaspar'a von Schwenckfeld'a.

Korzystając z braku zakazu osiedlania się żydów w księstwie - w początkach XVI wieku, w Oleśnicy ponownie ukonstytuował się kahał (gmina żydowska).

Na początku XVI w. urządza kryptę Podiebradów pod prezbiterium, która zapoczątkowała tworzenie Mauzoleum Podiebradów. W niej chowani są oleśniccy Podiebradowie. W okresie późniejszym (ok. 1515-1522 r.) powraca do Ząbkowic, które odzyskał, rozbudował i upiększył. W 1516 r. uzyskuje, od króla Czech Władysława Jagielończyka, zezwolenie na prowadzenie robót górniczych. w zakresie wydobycia rud srebra i złota w Górach Sowich. W 1527 r. książęta ziębicko-oleśniccy, książę świdnicki (i inni) tworzą gwarectwo (spółkę górniczą) w Srebrnej Górze w celu wydobycia srebra i ołowiu.

W latach 1524-1532 buduje w Ząbkowicach piękny renesansowy zamek, jeden z najpięknięjszych na Śląsku, zaprojektowany przez wybitnego architekta Benedykta Rejta (Rieda). W 1526 r. pod Ząbkowicami tłumi powstanie chłopskie. Każdy ujęty wtedy buntownik chłopski został wychłostany pod pręgierzem, wygnany z ziemi i oznakowany przez obcięcie ucha.

Karol I od 1522 r. prowadzi ożywioną korepondencję z Marcinem Lutrem (najstarszy syn księcia - Joachim w latach 1514-1518 r., pilnie chłonie wiedzę przekazywaną przez nauczyciela - Jana Hessa, późniejszego głównego reformatora wrocławskiego), ale służy kolejnym królom Czech, a szczególnie wiernie katolickim Habsburgom. Dzięki nim opływa w zasługi. Kariera polityczna Karola I kształtowała się następująco: W 1515 r. król Władysław II mianował Karola I swym doradcą (Jagiellonowie czesko-węgierscy byli życzliwi dla Podiebradów), w 1517 r. król Ludwik Jagiellończyk tę nominację ponowił, w 1519 r. zwierzchni wójt Górnych Łużyc, w 1523 r. namiestnik Królestwa Czeskiego (?), w 1524 r. namiestnik Dolnego Śląska i dożywotnio starosta księstwa głogowskiego z wszystkimi dochodami i korzyściami, w 1528 r. namiestnik również Górnego Śląska z nominacji króla Ferdynanda (12 maja 1527 roku złożył hołd lenny Królowi Ferdynandowi na rynku wrocławskim), w 1532 r. potwierdzony na wszystkich swych stanowiskach dożywotnio.

Jego tytulatura: Karol I, książe ziębicki na Śląsku w Oleśnicy i Opawie, hrabia kłodzki, pan Kunstatu i Podiebradów, namiestnik Królestwa Czeskiego, namiestnik Górnego i Dolnego Śląska, zwierzchni Wójt Łużyc, starosta księstwa głogowskiego. Był on ostatnim mężczyzną z rodu Podiebradów. Interesował się sprawami Czech (w 1526 po tragicznej śmierci Ludwika Jagiellończyka zgłosił chęć kandydowania na tron czeski), podkreślano jego czeską narodowość. W 1529 r. wobec niepokojących sygnałów o możliwości najazdu tureckiego - wspierał działania króla zmierzające do ochrony m.in. Śląska przed groźbą ataku Turków. W 1532 r. zaprzestał rozbudowy swojego zamku i środki przeznaczył na cele obronne, m.in. wspierał budowę drugiego pierścienia murów w Oleśnicy.

Przy końcu życia ma kłopoty finasowe i oddaje (1533 r.) okręg trzebnicki w zastaw mieszczanom wrocławskim. Karol I umiera w 1536 roku - został pochowany w kościele parafialnym św. Anny w Ząbkowicach Śląskich. W 1541 r. spoczęła tam również jego żona. Wtedy też wykonano tumbę dla książęcej pary [1], [2], w powiększeniu). Ufundowali ją synowie mieszkający w Oleśnicy, wykonawcą był Ulryk z Żagania. Tumba początkowo stała w prezbiterium świątyni, obecnie w kaplicy Kauffunga. Natomiast w Ziębicach umieszczono epitafium w postaci obrazu z 1542 r. przedstawiającego książęcą parę wraz ze wszystkimi dziećmi.

Po śmierci Karola I - przez okres 6 lat księstwem oleśnickim i ziębickim rządzili wspólnie jego synowie: Joachim, Henryk II, Jan i Jerzy II. Borykając się z trudnościami finansowymi już w 1542 r. zastawili księstwo ziębickie swemu stryjowi księciu Fryderykowi II legnicko-brzeskiemu za 40 tysięcy guldenów. Wtedy wspólnie rządzili tylko już w księstwie oleśnickim. Po wyborze przez Joachima kariery duchownej - bracia dzielą schedę. Jan i Jerzy - przejmują wspólnie Oleśnicę. Jednak Jerzy nie bierze udziału w rządzeniu księstwem - zajmuje się głównie krzewieniem wyznania protestanckiego. Zamówił dla siebie piękny modlitewnik przechowywany obecnie w Austriackiej Bibliotece Narodowej w Wiedniu [wg. B. Czechowicza]. W modlitewniku znajduje się wiele pięknych kolorowych miniatur o tematyce religijnej wraz z herbami Podiebradów i rodów skoligaconych. Kilka wybranych stron (w oryginale kolorowych) [1], [2], [3], [4], [5]. Po śmierci Jerzego (1553 r.), dziewiąte dziecko a trzeci syn Karola I - Jan (Johann - niem.) urodzony w Oleśnicy 4 listopada 1509 r. pełni samodzielne rządy w Oleśnicy. Henryk II, chociaż był przewidywany przez Karola I jako jego następca, przejmuje Bierutów (od 1543 r.). Henryk miał większe doświadczenie, ogładę dworską (w charakterze pazia przebywał na królewskim dworze w Pradze) i prawdopodobnie był bardziej wykształcony.

Rządy Jana
Wspólne, a potem samodzielne rządy księcia Jana to "złoty okres" w historii Oleśnicy, a także okres dość długiej stabilizacji i zamożności miasta. Jan był reprezentatywnym księciem epoki Renesansu. Sinapius nazywa go panem wesołym i pełnym fantazji. Stąd m.in. jego udział w turniejach rycerskich. Np. w czerwcu 1549 r. na zamku Grodziec, razem ze swoim bratem Henrykiem II księciem bierutowskim. Kroniki nie podają czy walczył, czy tylko "uświetniał" (miał wówczas 40 lat), ale z pewnościa brał udział w ucztach po zakończeniu każdego dnia walk.

Miał pasję budowania i głównie jemu zawdzięczała Oleśnica swój renesansowy wystrój. Miał w tym swój udział (niektórzy twierdzą, że znaczny) Krzysztof Szydłowiecki, po którym spadek wzmocnił kiesę Jana.

On i później także Karol II (1545-1617) stali się autorami rozbudowy Zamku i Oleśnicy oraz mecenasami kultury - gromadzili ludzi nauki, kultury i sztuki. Do faktów najistotniejszych zaliczyć należy rozbudowę zamku, kościoła zamkowego (rozpoczętą w II połowie XV w.) - przebudowę i połączenie kościoła św. Jerzego i kościoła NMP oraz modernizację systemu obwarowań, podwyższenia baszt i wież bramnych (w związku z ciągłym zagrożeniem tureckim). Rozbudowa zamku miała duże znaczenie dla rozwoju gospodarczego i kulturalnego miasta, gdyż do prac budowlanych zatrudniano również miejscowych fachowców, co skutkowało rozwojem cechów rzemieślniczych.

O ówczesnym rozkwicie miasta świadczy powstanie drugiej w kolejności na Śląsku drukarni w 1529 r. Pierwszymi drukarniami były prowadzone przez Żydów oficyny Chaima Schwarza z Pragi i Dawida ben Jonathana (1529-1532) oraz Samuela Helicza z Krakowa. Książę ten najprawdopodobniej pobudował też szereg domów w mieście (należy przypuszczać, że już murowanych z cegły i dość bogatych), zaś liczna grupa rzeźbiarzy, kamieniarzy i budowniczych, których książę sprowadził do budowy zamku odegrała najpewniej dużą rolę w kształtowaniu i dekorowaniu wielu budynków w Oleśnicy.

1 września (na św. Egidiusa - Idziego) 1535 r. zerwała się gwałtowna burza ze strasznym huraganem, który "chłopską furmankę przerzucił ponad domami na rynek, zerwał dachy, zburzył 60 murowanych ścian szczytowych, spustoszył ratusz, przerzucił wóz na żydowski dom, pewną chrześcijankę i kilku Żydów uniósł w powietrze, zaś żydowską drukarnię doszczętnie zrujnował, a druki daleko rozrzucił. Żydzi sądzili, że nadchodzi Mesjasz, a chrześcijanie, że zbliża się sądny dzień. W pewnej sali w ratuszu, w którą przypuszczalnie uderzył piorun, widać było zadrapania przypominające kły dzikiego zwierza, a ponadto usłyszano trzykrotne zawołanie: Czy powinienem? - oraz inny głos: Niech pozostanie!" Zdarzenie to miało dla Żydów straszny skutek, gdyż właśnie na nich zrzucono całe to nieszczęście jako karę Opatrzności. Wypędzono ich i odebrano synagogę. Uszkodzone budynki zostały wkrótce znowu odbudowane, natomiast synagogę zamieniono na magazyn. O tym czytano co roku w kościele zamkowym na św. Egidiusa.

20 lutego 1536 r. odbył się w Krakowie ślub per procurationem księcia Jana z Krystyną Katarzyną (Kachną) Szydłowiecką - córką kasztelana krakowskiego (najwyższy świecki urząd w ówczesnej Polsce) - Krzysztofa. Po czym Krystynę z wielką okazałością doprowadzono księciu Janowi do Ząbkowic Śl, gdzie w przedpopielcowy wtorek, 29 lutego 1536 r. odbyły się pokładziny. Z tej okazji na dziedzińcu zamkowym odbyły się turnieje z udziałem czterech książęcych braci, co było tak bardzo zgodne z pełnym fantazji usposobieniem księcia Jana. Wtedy to jeszcze zamek oleśnicki nie był gotowy na przyjęcie znacznych gości i dlatego uroczystości odbywały się w nowym zamku jego ojca. Po ślubie pojawiła się konieczność prowadzenia korespondencji w j. polskim (oprócz niemieckiego i czeskiego) i dlatego w kancelarii książęcej zatrudniono polskiego pisarza. Także po polsku pisywał książe do swoich polskich poddanych (wówczas j. czeski był bardzo podobny do polskiego).

Książęta wprowadzili na terenie księstwa oleśnickiego i ziębickiego oficjalnie protestantyzm w 1538 r. Jednym z ważnych powodów wprowadzenia nowinek reformacyjnych była możliwość przejęcia majątków kościelnych. Następstwem przyjęcia protestantyzmu był (wg historyków) rozwój szkolnictwa (należało umieć czytać biblię) i życia kulturalnego miasta - szczególnie muzycznego. Podobno już od 1538 roku odbywały się w kościele zamkowym nabożeństwa protestanckie, a od 1555 również w kościele NMP. Niektóre wsie księstwa (np. Stępiń) przechodziły na protestantyzm dopiero ok. 1560 r. W Łozinie na mocy umowy potwierdzonej przez Karola II Podiebrada w 1588 r. i potwiedzonej w 1602 r. katolicy i protestanci używali wspólnie istniejącego we wsi kościoła. Duchowni obu wyzań posługiwali się tym samym kielichem i z tej samej ambony głosili kazania.

Na protestantyzm przeszli zarówno Niemcy, jak i Polacy, których w XVI wieku w księstwie było jeszcze dużo. Głównie przy polskości trwały osoby zamieszkujące wsie (szczególnie będące własnością klasztorów), włącznie ze szlachtą. Toteż wśród właścicieli ziemskich spotyka się wiele polskich nazwisk: Skórowie, Januszowscy, Zbyczyńscy, Szymańscy, Wojscy itp. Protestantyzm nawet początkowo sprzyjał zachowaniu polskości poprzez używanie przez wyznawców Lutra języka narodowego (polskiego) w liturgii.

Podczas rozbudowy zamku, książe Jan każe również wybudować obok kościoła zamkowego dom, w którym będa przechowywane zbiory biblioteczne książąt oleśnickich. Nie wiemy, który to był dom. Prawdopodobnie mogł stać w rynku lub bezpośrednio za fosą. W tym domu, aż do czasu objęcia władzy przez Wirtembergów była przechowywana bogata biblioteka książąt z Podiebradu.

W 1541 r. Martin Luter za zasługi dla protestantyzmu darowuje ks. Henrykowi II Biblię wraz z własnym odręcznym tekstem (biblia ta w 1887 r. trafia z biblioteki zamkowej do muzeum Lutra jako dar właściciela zamku oleśnickiego przyszłego cesarza Fryderyka III). Po śmierci Henryka II w 1548 r.księstwo bierutowskie dalej istnieje - rządy opiekuńcze (w imieniu dzieci) w księstwie bierutowskim przejmuje książę brzeski Jerzy II.

Oleśnicę w latach 1549-1559 nawiedzały pożary. W 1549 r spaliła sie ulica Krowia (Küchgasse). W 1557 r. w dużym pożarze spłonęło 59 domów, a w dwa lata później spłonęło dalsze 130 budynków - czyli prawie całe miasto.

Książę Jan wspiera gminę żydowską, która w 1555 r. ponownie osiedla się w Oleśnicy. Funkcjonowała ona jedynie przez 20 lat. Na św. Grzegorza 1575 r., jakoby na polecenie Henryka III Podiebrada - Żydzi opuszczają miasto (może informacja ta dotyczy Bierutowa?).

Ciekawie toczyły się losy księstwa ziębickiego. W 1551 r. książę wykupił od księcia legnickiego Fryderyka III zastawione u niego księstwo ziębickie. W 1552 traci jej na rzecz królowej węgierskiej Izabeli Jagiellonki. W 1559 wykupuje je od cesarza Ferdynanda.

Po śmierci Krystyny Szydłowieckiej (zmarła 1 lub 16 czerwca 1555 r. a według drugich 17 czerwca 1556 r. w Twardogórze. Trumnę złożono 13 sierpnia w krypcie książęcej, pod głównym ołtarzem kościoła zamkowego w Oleśnicy) - książe Jan żeni się ponownie (8 września 1561 r.) z Małgorzatą Brunszwicką (Margarete von Braunschweig-Wolfenbuttel. Uroczystości ślubne były szczególnie uroczyste, zaszczyciło je swym udziałem aż 9-ciu książąt, fetowano je turniejami rycerskimi. Książę Jan zmarł 28 lutego 1565 r. (podaje się i inne daty) w Oleśnicy, pochowany w krypcie 10 kwietnia obok żony Krystyny. Druga żona przeżyła księcia o 15 lat - zmarła 27.10.1580 r.

Po nim rządy w Oleśnicy przejął na krótko jego syn z pierwszego małżeństwa Karol Krzysztof (ur.22.5.1545, +17.3.1569.). Musiał niestety borykać się z długami, które pozostawił rozrzutny ojciec. Nieco pieniędzy uzyskał w spadku po swojej babce Zofii z Targowiska (+1556 r.), a wdowie po Krzysztofie Szydłowieckim (+1532 r.). Zachowały się dokumenty spadku (posagu?) Krystyny po zmarłej matce, napisane na ponad 17 stronicach, formatu zbliżonego do A3 (w załączeniu początek tekstu ). W roku 1568 Karol Krzysztof sprzedał swoją część ks. oleśnickiego braciom stryjecznym: Henrykowi III i Karolowi II. Przez rok do swojej smierci 17 marca 1669 r. czerpie zyski z księstwa ziębickiego. Po jego śmieci Podiebradowie tracą księstwo ziębickie (sprzedają?), ale 29 września 1570 roku cesarz Maksymilian II Habsburg wyraża zgodę, aby książęta oleśniccy w linii męskiej używali dalej tytułu książąt ziębickich.

Po śmierci Krzysztofa panował w księstwie Henryk III (zmarł 1587 r.) i Karol II - synowie księcia bierutowskiego. Zaraz po objęciu władzy ustanowiają nową komorę celną na Psim Polu oraz podwyższają cło na komorze w Jenkowicach. .

Karol II (w literaturze niemiecko-języcznej i czeskiej występuje jako Karl II von Münsterberg-Öls) urodził się 15 kwietnia 1545 r. w Oleśnicy. W sierpniu 1548 r. po śmierci ojca Henryka II, 3-letni Karol II wraz z 6-letnim bratem Henrykiem III objął panowanie w bierutowskiej części księstwa oleśnickiego pod regencją stryja, księcia Joachima biskupa brandenburskiego, zmarłego 1562 r., który w 1561 r. umieścił 15-letniego Karola II na dworze cesarskim, gdzie tenże przebywał całe 9 lat. W listopadzie 1568 r. Henryk III i Karol II, za radą swego oficjalnego opiekuna, księcia Jerzego II brzeskiego i przyszłego teścia Karola II, kupili od swego brata stryjecznego Karola Krzysztofa - syna Jana Podiebrada, jego oleśnicką część księstwa oleśnickiego i kiedy w marcu 1569 r. Karol Krzysztof zmarł obaj bracia weszli w pełne posiadanie całego księstwa oleśnickiego.

Karol II był żonaty dwukrotnie. Po pierwszej żonie - Katarzynie Berkovej (Berka) z Dube i Lipy (łac. de Lippa et Duba) (zm. 31.3. 1583 r.) dziedzicce dóbr Sternberk na Morawach, uzyskał dobra, które bardzo podniosły jego stan majątkowy. Drugi raz żonaty był z Elżbietą Magdaleną (zm. 1.2.1630 r.), córką Jerzego II Piasta, księcia legnicko-brzeskiego (posag - 12 tys. talarów w złocie), najwybitniejszego z książąt humanistów na Śląsku. Bliskie stosunki między tymi dworami wpłynęły na działalność kulturalną, budowlaną i gospodarczą Karola. Miała ona duże znaczenie dla dzisiejszego wyglądu rezydencji książęcej i dla rozwoju całego miasta. Elżbieta Magdalena przedłużyła istnienie Podiebradów rodząc Karolowi II pięciu synów i trzy córki. Po smierci męża przybrała dewizę: "Divina Yoluntas Optima".

28 stycznia 1599 r. kupuje od Andrzeja Leszczyńskiego Międzybórz za 63 000 Talarów. W 1600 r. jako przedstawiciel panów z Kunśtatu, zyskał dobra Jeviśovice. Dbał o wykształcenie dzieci. Jego pierwszy syn Henryk Wacław zmarł podczas studiów na Uniwersytecie w Padwie w 1591 r. W 1574 r.Karol II za niespłacone długi traci na rzecz wierzycieli Złoty Stok.

Karol II dokonał zmian w gospodarce wodnej w rejonie miasta i wybudował ok. 1600 r. kanał doprowadzający wodę z okolic Sokołowic do domu wodociągów, fos i młynów wodnych. Tym samym miasto otrzymuje wodociągi.

Były one stosunkowo płytko ułożone. Jeden rurociąg o średnicy ok. 25 cm wykonany był z drążonych pni sosnowych, połączonych metalowymi złączkami w formie okręgu. Niektóre rury przebiegały w kształcie łuku, co może wskazywać, że były wyginane po przewierceniu. Biegły pod ul. Rurową (od tych rur - jej nazwa), a woda trafiała do zamku, uprzewilejowanych domów w rynku oraz dwóch małych zbiorników (drewnianych koryt) w rynku. Prawdopodobnie te zbiorniki były zasilane (wzorem innych miast) przez jakąś minifontannę (wodotrysk), skąd nabierano wodę do użytku domowego. W okresie późniejszym w rynku również drążono studnie.

Wprowadził w kościołach protestanckich księstwa w 1593 r. tzw. Agendę oleśnicką, która m.in. ustalała wybór i kolejność pieśni oraz całą oprawę muzyczną towarzyszącą liturgii kościelnej. Wprowadzono nowe śpiewy w języku niemieckim. Nastąpił rozwój życia muzycznego w Oleśnicy.

Bardzo cenną inicjatywą zarówno księcia, jak i Melchiora Eccarda, wielkiego propagatora protestantyzmu w Oleśnicy, było założenie 5 grudnia 1594 r. średniej szkoły - "Gymnasium Illustre" Szkoła miała pięć klas i pięciu nauczycieli, a jednym z jej celów było propagowanie doktryny protestanckiej. Można było do niej uczęszczać dopiero po ukończeniu jednej z parafialnych szkół. Gimnazjum organizowało święta uczniowskie, a uczniowie samodzielnie przygotowywali i wystawiali sztuki teatralne. W tym samym roku książę funduje bibliotekę łańcuchową umieszczoną w kościele zamkowym i istniejącą do dziś. Gimnazjum i biblioteka spełniały znaczną kulturotwórczą rolę.

Także w 1605 r. z inicjatywy Karola II i jego żony Elżbiety Magdaleny powstał istniejący do dziś wspaniały zabytek sztuki sakralnej - ambona w kościele zamkowym, autorstwa Gerharda Hendrika. W 2005 powinniśmy obchodzić 400 - lecie tego zabytku.

Kamienne tarcze herbowe Karola II i jego obu żon wmurowane są w podest schodów w podwórcu zamkowym. Także były ok 1604 r. wmurowane w wieże miejskie i te obecnie znajdują się w ratuszu.

Karol II dokonuje w 1585-1616 r. zasadniczej przebudowy i rozbudowy w formach architektury renesansowej zamku książęcego.
To jemu zawdzięcza zamek swój obecny wygląd.

Książę w 1606 r. skupił w swoich rękach władzę w znacznej części Śląska - sprawował władzę regencką (1605-1609 r.) w księstwie brzesko-legnickim, do czasu uzyskania pełnoletności synów Joachima Fryderyka (Jana Chrystiana i Jerzego Rudolfa) oraz w księstwie oleśnicko-bierutowskim. W 1608 Karol II zostaje Generalnym Starostą Śląska i uzyskuje znaczne profity z tej funkcji. Był inicjatorem i sygnatariuszem Listu Majestatycznego z 1609 r., który był ważny dla równouprawnienia wyznania luterańskiego i katolickiego. Czyli odgrywał ważną rolę na ówczesnej scenie politycznej.

Książę Karol II zgodnie z wymaganiami epoki założył także park zamkowy sprowadzając nieznane tu przedtem odmiany drzew i krzewów, m.in. krzewy kakaowe i cytrusowe. Część tego parku istnieje do dzisiaj, chociaż na mniejszej powierzchni i w gorszym stanie. Park ten widoczny jest na rysunku Wernera z prawej strony zamku. Dojście do niego odbywa się poprzez fosę i most zwodzony. Widać w nim także duży budynek - jest to najprawdopodobniej letni dom wypoczynkowy (Lusthaus - Monplaisir). Dalej widoczny jest niewielki domek nazywany ptaszarnią (stąd obecna nazwa ul. Ptasia!) lub później bażanciarnią, skąd nazwa parku - Fasanerie.

Wycinek z rys. Wernera. Z prawej park zamkowy

Pod koniec życia Karol II używał tytułu: "Karol II, Świętego Cesarstwa Rzymskiego Książę, Książę ziębicki na Śląsku, oleśnicki, Hrabia kłodzki, Pan na Śtemberku i Jeviśovicach, Jego Cesarskiej Rzymskiej Mości Radca oraz Namiestnik Górnego i Dolnego Śląska"

Podiebradowie byli ludźmi o dużej tolerancji religijnej, co prawdopodobnie wpływało na rozwój miasta. Panował tu spokój, wolność wyznania (zezwalali na działanie radykalnych sekt), mnożyły się cechy, rozwijało życie gospodarcze, a samo miasto do surowego piękna gotyku przydało walory renesansu. Lekarzem nadwornym Karola II do 1603 r. był m.in. Paul Hess syn reformatora Jana Hessa.

Mieszczaństwo coraz bardziej zaczyna się bogacić, zajmując się handlem i sprzedażą wyrobów rzemiosła, uprawiając gospodarkę rolną. Wzrastają kontakty handlowe - kupcy oleśniccy docierają nawet do dalekiego Lublina; z Wielkopolski sprowadza się tu m.in. woły na targi i wełnę (w okresie 1549/59r. sprowadzono na targ w Oleśnicy ok. 300 wołów). Mieszczanie bogacą się również na warzeniu i sprzedaży piwa (piwo wówczas zastępowało dzisiejszą herbatę). W 1592 r. książę nadał miastu przywilej handlu bydłem (targ bydlęcy był na miejscu ob. SP nr. 6). W 1600 r. w Oleśnicy było 24 piekarzy, 24 rzeźników, 26 szewców i innych. 20 października 1574 r. aptekarz Jerzy Hogiel zakłada w Rynku pierwszą aptekę "Pod Lwem". Książę Henryk III i Karol II nadają przywileje aptekarzowi Marcinowi Scali. W 1584 r. oleśniccy złotnicy Paweł Freibrig i Andrzej Junge uzyskują przywilej ograniczenia liczby rzemieślników tej specjalności tylko do dwóch. Mieli stosować 14 próbę srebra (jak we Wrocławiu) i cechować ja swoim znakiem i miasta. Okazało się później, że to przywilej na papierze. Znany jest jeden z ich wyrobów - srebrny puchar bractwa strzeleckiego z 1622 r. wykonany przez Krzysztofa Peschla. W mieście pracowało także kilku konwisarzy (odlewnicy, cynownicy). Zajmowali się wyrobem naczyń z czystej cyny, tj. butli, butelek, misek, konwi, a także wyrobem różnych przedmiotów ze spiżu. Mieli stosować stop cyny analogiczny jak we Wrocławiu i znakować wyroby swoim znakiem i miasta. W 1500 r. w Oleśnicy mieszkało ok. 2000 osób, a w 1600 r.ok 3000, a w 1710 r. 3608 osób

W XVI wieku Oleśnica określana jest jako "oppidium ligncum" - miasto drewniane. Ale już w XV wieku zaczęły powstawać przy rynku pojedyncze domy murowane z cegły. Na poniższym planie miasta można policzyć ilość parceli przy rynku. Parcele te miały wymiar 3-10 arów (w Legnicy statystyczny dom dysponował parcelą 3,51 ara, w Nysie 6,82 ara. W Świdnicy 4,02 ara, w Strzelinie w 1371 r. - około 10,69 ara, w Raciborzu w XV w. - 10,42 ara, a w tym samym stuleciu w Opolu - 7,62 ara).

Budowane domy miały szerokość od 6 do 10,5-12 m, początkowo jednopiętrowe (a później 2 piętrowe), szczytem ukierunkowane na ulicę (podatki były zależne od szerokości szczytowej ściany). Wchodziło się do nich przez wysoką sień zamkniętą solidną bramą. W głębi znajdowało się pomieszczenie z oknem wychodzącym na podwórze oraz schody wiodące na piętro. Tu z korytarzem bądź największym pokojem sąsiadowały kuchnia i sypialnia, a niekiedy jeszcze jedna izba. Działalność gospodarcza koncentrowała się na parterze. Od frontu wchodziło się z reguły do kantoru kupieckiego bądź warsztatu, zaopatrzonych w większe okno. Towary natomiast składano w piwnicach, do których wejść można było z zewnątrz, bądź z sieni. Całość uzupełniał dziedziniec zamknięty od tyłu oficynami, często kuchnią, szopą, a niekiedy latryną.

Pod kilkoma budynkami zachowały się do dziś piwnice wykonane z kamienia polnego lub kamienia mieszanego z cegłą gotycką. Piwnice te (m.in. pod budynkami nr 20, 21, 49 przy Rynku, nr 1 i 6 przy ul. 3 Maja) można datować na koniec XV i początek, względnie I poł. XVI wieku. Dalszym potwierdzeniem stawiania budynków murowanych już w XVI w. jest list mieszczan oleśnickich Sebastiana Ouickera i Mikołaja Regebera z roku 1580 adresowane do księcia Karola ( Karol II wóczas jeszcze nie panował w księstwie), którego proszą o interwencję w sprawie powrotu mistrza murarskiego Hansa Nuise. Jak wynika z listu, mistrz ten budował domy w Oleśnicy i odjechał do Brzegu przed ich ukończeniem, z chwilą gdy zabrakło mu cegły. Karol II w w latach 1585-1614 polecił nadać budynkom publicznym oraz wielu prywatnym bardziej reprezentacyjny wygląd - najprawdopodobniej poprzez budowę ich z cegły.

Nakazał też zbudować w 1605 r. kościól św. Mikołaja przed bramą Trzebnicką. W 1614 r. odnawia bramy miejskie.Ślad tego, w postaci inskrypcji, zachował się w obecnej Bramie Wrocławskiej.

W mieście mieszkają głównie mieszczanie, czyli osoby trudniące się handlem lub rzemiosłem. Płacą oni podatek od posiadania realności, podatek od rzemiosła i od ilości wywaru piwa. Ponadto w mieście powinny istnieć domy książęce, szlacheckie, instytucji kościelnych (wyłączone od jurysdykcji miejskiej), kramarzy i żydów.

Okres renesansu był czasem świetnego rozwoju miasta. Stolica małego księstwa, która dotąd miała znaczenie raczej obronne i administracyjne, stała się jednym z ośrodków kultury i sztuki. Znaczną rolę odgrywają w tym książęta i ich zamek, w którym najprężniej rozwijała się kultura muzyczna Oleśnicy. Istniała tam stała kapela, przy udziale której odbywały się liczne przyjęcia i zabawy dworskie. Książęta dbając o wysoki poziom wykonawstwa muzycznego sprowadzali na swój dwór znakomitych muzyków, powołując niektórych spośród nich na stanowisko nadwornego kapelmistrza, które często łączone było z funkcją kantora lub organisty w kościele zamkowym.

W wieku XVII okres świetności miasta kończy się. Przyczyniły się do tego również klęski elementarne np. zarazy. Kronikarze odnotowali, że szczególnie tragiczne były one w roku 1600 - 730 zmarłych, 1630 r. - 483 zmarłych, 1631r. - 404 zmarłych, 1633 r. - 475 zmarłych i w 1634 r. - 874 zmarłych.

W 1617 r. umiera Karol II (opis pogrzebu). Po jego śmierci następuje podział księstwa - Oleśnica przechodzi w ręce jego syna Karola Fryderyka (Karl Friedrich von Münsterberg-Öls) ur. w Oleśnicy 18.10.1593, zm. 31.5.1647 r. w Oleśnicy. Poniżej jego podobizna ze złotego medalu.

Bierutów i Międzybórz obejmuje starszy (o rok) brat - Henryk Wacław (ur. 7.10.1592, zm. 21.8.1639), bardziej znany i wpływowy.

W czasie trzydziestoletniej wojny religijnej, która zaczęła się w 1618 r. miasto musi utrzymywać różne wojska. W jednakowym stopniu łupią miasto i księstwo wojska sprzymierzone (protestanckie) jak i cesarskie (habsburskie - katolickie). Stany śląskie wystawiły wojska, którymi m.in. dowodzili książę Henryk Wacław i Karol Fryderyk. Oddziały tzw. drugiego kwartału (obejmujące m.in. księstwo oleśnickie) liczą cztery chorągwie piechoty (1396 ludzi).

W roku 1626 pod Oleśnicą pojawiły się zwerbowane dla obrony protestantyzmu wojska kondotiera Ernesta Mansfelda. 1-2 regimenty z armii Mansfelda (która która liczyła ogółem 14 000 żołnierzy - inne źródła podają 20 000) tylko przez 4 dni stacjonowały pod miastem, ale jakoby ogołociły protestanckich mieszkańców doszczętnie.

Po nich, na przełomie 1626/1627 na leże zimowe stanęły dwa regimenty cesarskiej kawalerii armii Wallensteina pod komendą Johanna Petera Coroniniego i Jakoba Strozziego. Ich 30-tygodniowy pobyt kosztował mieszkańców księstwa równowartość jakoby ok. 3 ton złota. (w 1627 r. - zapłacono na ich utrzymanie 293 615 talarów z 295 577 talarów dochodu księstwa). Np. każda kompania wojska (regiment liczył 6-10 kompanii !!!) otrzymywała tygodniowo: 24,5 krowy, 7 cielaków, 35 baranów, 56 kur, 26,5 korcy żyta, 21 wiader masła, 25 achteli piwa i wina za 112 talarów. Ponadto należało utrzymywać jeszcze oficerów. Później wydatki księstwa także nie są małe.

W 1629 r. (podawane są i inne daty) Ferdynand II nadał księciu bierutowskiemu Henrykowi Wacławowi funkcję starosty generalnego (namiestnika) prowincji. Dzięki temu mógł wpływać na zmniejszenie represji w stosunku do księstwa oleśnickiego, jak i innych księstw protestanckich.

Kolejny rozdział wojny trzydziestoletniej wiąże się z włączeniem się w jej przebieg w 1630 r. wojsk szwedzkich. Po pierwszym wejściu do Oleśnicy burzą kościół św. Mikołaja przed bramą Trzebnicką, kościółek św. Wawrzyńca oraz urządzenie wodociągowe (Wasserkunst) przed bramą Bydlęcą (to były obiekty zlokalizowane za murami miasta - czy to oznaczało, że Szwedzi nie zajęli miasta?).

Nie bacząc na kłopoty związane z rozpoczynającą się wojną, w 1619-1621 r., nie bez wpływu księcia, podwyższono o jedną kondygnację wieżę kościoła zamkowego, która po niewielkich modyfikacjach ma ten sam wygląd obecnie. 14 kwietnia 1631 r. książę Karol Fryderyk rozpoczął budowę dworu obronnego w Dobrej, którego budowa została oficjalnie zakończona 29 września 1632 r. Od imienia księcia nazwana Karlsburg (od roku 1673 rezydencja wdów po książętach oleśnickich). W 1638 r. zbudowano za Bramą Wrocławską m.in. kościół (grzebalny) św. Anny. Tak on wyglądał wg. Z. Podurgiela.

W mieście w dalszym ciągu istnieje Rada Miejska liczaca 6 osób, którą kieruje Konsul. Jemu podlega 4 senatorów i notariusz. Ława miejska (sądownicza) liczy 7 ławników i przewodniczącego.

W sierpniu 1633 r. książęta Legnicy, Brzegu i Oleśnicy wraz z miastem Wrocław zawarli układ (tzw. koniunkcję) mający na celu obronę śląskich protestantów przed prześladowaniami religijnymi i skierowany przeciwko Habsburgom (zapewniali m.in. rekrutów i żywność). Sojusz ten za cenę wysokich nakładów mieli wesprzeć militarnie Szwedzi. Sojusz ten prędko okazał się mało skuteczny.

W tym okresie miasto zdobywają raz wojska szwedzkie, raz wojska cesarskie (Habsburgów). Najgorszym dla oleśniczan był przypuszczalnie rok 1634. Miasto cztery razy w tym roku było zdobywane i plądrowane. Przechodzenie miasta z rąk do rąk świadczy o niewielkiej obronności dawnych, przestarzałych fortyfikacji oleśnickich (J. Maroń nawet nie uwzględnia Oleśnicy i zamku jako liczących się punktów obrony). Ostatni dowódca wojsk okupujących m.in. Oleśnicę - szwedzki gen.hrabia Arvid von Wittenberg (później znany jako dowódca wojsk "Potopu Szwedzkiego") rozkazuje w 1648 r. zburzyć fortyfikacje miejskie i zasypać fosy. Nie wiadomo czy to polecenie mieszczanie wykonali w całości.

Najprawdopodobniej już od 1634 r. książę w obawie przed napadami kilkukrotnie opuszcza zamek (oraz swoją chorą obłożnie żonę) i przebywa we Wrocławiu, w domu książąt oleśnickich (podobnie czyni jego brat). Wojska szwedzkie opuściły teren księstwa w 1649 r. W dniu 24 czerwca w wielu miastach śląskich cesarz Ferdynand zarządził świętowanie uroczystości pokojowych. W księstwie oleśnickim pokój podpisano dopiero 14 sierpnia 1650 roku.

W 1638 roku sprowadzono z Sątoka kościółek cmentarny, któremu później nadano wezwanie św. Anny i ustawiono w pobliżu Bramy wrocławskiej (później oławskiej). Nie wiadomo, czy z tą datą łączy się powstanie cmentarza.

Książęta rozpoczęli po 1620 r. psucie monety (podobnie czyniły inne mennice) - wybijali Kippery - monety o niższej zawartości srebra. Spowodowało to szaloną inflację - wartość pieniądza obniża się do 8%. Wtedy 26. 06.1623 cesarz Ferdynand II nakazał zamknąć wszystkie mennice książęce i miejskie na Śląsku (także w Oleśnicy) i bicie monet jedynie w cesarskiej mennicy we Wrocławiu. To pozwoliło przywrócić do obiegu dobrą monetę (ale wybijanej już za czasów następnej dynastii książąt oleśnickich).

Po śmierci Henryka Wacława w 1639 r. (pochówek w Bierutowie, przeniesienie do Krypty Podiebradów w 1641 r.) następuje połączenie części bierutowskiej z oleśnicką, którymi zarządza Karol Fryderyk. Był on żonaty dwukrotnie. Pierwszy ślub 4.12.1618 r. z Anną Zofią von Sachsen-Altenburg (ur. 3.2.1598, zm.20.3.1641). Drugie małżeństwo - ślub we Wrocławiu 2.12.1642 z Zofią Magdaleną legnicką (ur. 14.6.1624, zm. 8.5.1660). Z pierwszego małżeństwa urodziła się w Oleśnicy 11.5. 1625 r. jedynie córka Elżbieta Maria. Ona wychodzi w Oleśnicy 1 maja 1647 r. za Sylwiusza Nimroda von Wirtemberg-Juliusburg (ur. w Weiltingen 2.5.1622 r. zm. w Brzezince 26.4.1664 r.). W miesiąc po ślubie córki umiera Karol Fryderyk ostatni z Podiebradów oleśnickich.

Starzewska M. Oleśnica. Ossolineum. Wrocław. 1963
Matwijowski K. Od schyłku XV wieku do końca wojny trzydziestoletniej. w: Oleśnica. Monografia miasta i okolic. red. Michalkiewicz S. Ossolineum 1981
Matwijowski K. Z nowożytnych dziejów Oleśnicy. Czasy i ludzie. Referat na sesję naukową z okazji 800 lecia Oleśnicy.
Przyłęcki M. Renesans Oleśnicy. Panorama Oleśnicka nr 30 z 1994 r.
Głogowski S. Genealogia Podiebradów. Gliwice 1997
Miasto znane i nieznane. Opr. Ryszard Len. Wyd. Galeria Miejskiej biblioteki Publicznej w Oleśnicy.
Carus Werner. Herzog Heinrich Wenzels Huldigung in Bernstadt am 11 November 1617. Oelser Heimatblatt nr 199 z lutego 1969
Oszczanowski P. Figura św. Krzysztofa w podporze ambony kościoła zamkowego w Oleśnicy - przyczynek do symboliki władzy doczesnej. Marmur dziejowy. Studia z historii sztuki. Poznań 2002
Maroń J. Militarne aspekty wojny trzydziestoletniej na Śląsku.Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego. Wrocław. 2000
Czechowicz B. Nagrobki późnogotyckie na Sląsku. Wyd. UWr. Wrocław 2003
Czechowicz B. Pomnik książęcych snów o koronie. Sudety nr 9. 2004. s 34-35
Drożdżewska A. Życie muzyczne w Oleśnicy w XIX w. Praca magisterska. Wrocław 2004
Mrozowicz W., Wiszewski M. Oleśnica od czasów najdawniejszych po współczesność. Atut Wrocław 2006
Die Kunstdenkmäler der Landkreise des Reg.-Bezirks Breslau . Lutsch, Hans Breslau: von Wilh. Gottl. Korn 1889 670 stron.
Bachlińska M, Ilska M. Z dziejów Międzyborza. WIK. 2007 r.
Encyklopedia Wrocławia. Wydawnictwo Dolnośląskie. Wrocław 2000

8 IX 1585, Kraków
Król Polski Stefan Batory zwraca się do księcia ziębicko-oleśnickiego Henryka III w sprawie braci Marcina i Wojciecha, swoich poddanych z Kalisza, którzy dopominają się o należne im prawa dziedziczne po matce i wuju do wsi Siedlec leżącej w księstwie Henryka. Król prosi, aby w tym sporze rozstrzygnięcie sądowe zaspokoiło roszczenia jego poddanych.


Dom Podiebradów (z podpisem). Fragment planu B. Weihnera z 1562 r. www.arma.lh.pl/artykuly/pdf/fechtschule.pdf	Pałac książąt oleśnickich. Fragment rysunku. F. B. Wernera (ok. 1750).


Portret Karola II z 1610 r. Powiększenie. Z: Encyklopedia Wrocławia.	Profil Karola II ze złotej 6 dukatowej monety z 1612 r.


Kowal przy pracy	Orka	Praca w ogrodzie