Zamek za panowania Wirtembergów
i Welfów

W 1649 r. wraz z zakończeniem wojny trzydziestoletniej zamek przechodzi w ręce rodzin niemieckich. Wojna oszczędziła zamek i nie wymagał on remontu. Począwszy od panowania Wirtembergów, zamek posiadający jeszcze resztki cech obronnych (np. mosty zwodzone), ostatecznie zaczyna nabierać charakteru rezydencji pałacowej. Temu celowi służą wszystkie przyszłe modernizacje wnętrz zamku jak i najbliższego jego otoczenia.

Widoczną pamiątką po Wirtembergach jest płaskorzeźba z tarczą herbową książąt oleśnickich z tej dynastii, wykonana w 1654 r. i rozmieszczona. na wewnętrznym murze skrzydła północnego (zdjęcie poniżej). Fundatorem jej był książę Sylwiusz Nimrod, pierwszy książe oleśnicki z tej dynastii. Twierdzi się, że płaskorzeźba była początkowo umieszczona w Bramie Bydlęcej (Namysłowskiej) i podczas jej burzenia (1868 r.) została przeniesiona do zamku w aktualne miejsce. Wykonanie herbu wg Z. Podurgiela) i bardziej wyraźna jego postać.

Tarcza herbowa książąt Wirtemberskich nad bramą z portalem pochodzącym z ok. 1500 r.

Modernizację zamku rozpoczęto w 1662 r. Wtedy to przeniesiono stajnie z parteru skrzydła wschodniego zamku do wybudowanych pomieszczeń znajdujących się poza zamkiem, za wschodnią fosą. Obok nowych stajni wybudowano krytą ujeżdżalnię i wozownię. Widoczne są one na rusunkach Wernera. W roku 1666 księżna Elżbieta Maria (wdowa po Sylwiuszu Nimrodzie) przeprowadziła naprawę dachu wieży i hełmu wieży zamkowej. W 1699 r. dokonano napraw uszkodzeń związanych z dużą wichurą.  Po 1702 r. książę Krystian Ulryk dla czwartej swojej żony, księżniczki Zofii Meklemburskiej - Güstrow, wprowadził więcej znacznych zmian. M.in. powiększono okna na II piętrze skrzydła wschodniego dla lepszego oświetlenia wnętrza. W sali tej umieszczono duże obrazy, na których przedstawiono przodków Wirtembergów. Pełniła ona rolę jadalni, a także sali teatralnej. W niej odbywały się również różne uroczystości rodziny książęcej. Po stronie południowej zamku wybudowano również budynek oranżerii. Między zamkiem i fosą założono ogród (Lustkunst - zapewne w stylu francuskim) - podobny do tego w Szczodrem) nawiązując tym samym do poprzednich prac księcia Karola II Podiebrada, który w utworzonym przez siebie parku Fasanerie zasadził niektóre rośliny egzotyczne, m.in. krzewy kakaowe. Część pomieszczeń odnowiono w modnym ówcześnie stylu barokowym. Sufity niektórych sal ozdobiono dekoracją stiukową, stropami i malowidłami. Z okresu tego zachowały się m.in. stropy pokryte dekoracją stiukową w trzech salach na pierwszym piętrze południowego skrzydła [11], [6], [2], [3], [4], [8], [9], [13]. W 1703 r. silny wiatr zrzucił miedziana tarczę zegarową z wieży zamkowej.

Wg. kroniki Sinapiusa najokazalsze wnętrza mieściły się w skrzydle wschodnim, którego pierwsze piętro zajmowały apartamenty księcia, drugie - księżnej. W 1704 r. połączono nowym przejściem parter skrzydła wschodniego z południowym skrzydłem. Umieszczono tam napis inskrypcyjny przedstawiony poniżej (niestety nieistniejący).

POTENTSSIMAE OMNIPOTENTIS DEI GLORIAE SEREMISS, FAMILIARE, WURTEMB. OLSENS. UTILITATI AMOENITATI, AULAE ORNAMENTO REIPUBLICAE LITERARIARE INCERMENTO MANSARUM FUNTORIBUS EMOLUMENTO LOCUM HUNC SACRUM VOLUIT SEREN, EZ CELIS. PR. CHRISTIANUS, ULRICUS, DUX WURTEMB. EEC IN SILES. OLS. AC. BERDST. COMES, MONTB. DYNAST. IN HEYDEBHEIM ET MEDZIBOHR A.R.S.H. M.DC.LXXXXIX. COMES CAMBARA IN EPIST, AD PRINC, SAVELLI; HETERNITATI NOMINIS IMMORIALTATI TAMAE CONSU LIT PRINCEPS QUI LIBROS FOVET STUDIIS FOVET

Kto przetłumaczy ten powyższy (składający się głównie z tytułów księcia) i poniższy tekst łaciński ?

Na parterze skrzydła południowego mieściły się wówczas kancelaria książęca i dwie wielkie sale biblioteczne, w których umieszczono dawną zamkową bibliotekę i drugą, sprowadzoną z Bierutowa. Znajdowały się tu także sala przeznaczona dla zbiorów sztuki, zbrojownia i skarbiec (tzw. Kunst, Küst und Kent Kamer).

Tak wyglądał zamek na rysunku Chystiana Wincklera z ok. 1700 roku. Czyli od strony południowo-zachodniej jego widok nie uległ zmianie od czasów Podiebradów.

Zamek ok. 1700 r. wg rysunku Ch. Wincklera - oleśniczanina z pochodzenia.

Nie zachowały się żadne przekazy mówiące o dużym remoncie zamku zmieniającym znacznie skrzydło zachodnie i południowe. Jednak musiał taki remont nastąpić, gdyż ok. 1733-1735 roku rysuje zamek F. B. Werner i wygląda on już inaczej. Czyli zmiana nastąpiła pomiędzy 1700 i 1730 rokiem, w którym kończył panowanie książę Chrystian Urlyk, a rozpoczynał Karol Fryderyk.

Widok zamku od strony południowo-zachodniej wg rysunku F.B. Wernera z ok. 1733-1735 r.

Jak wynika z powyższego rysunku, skrzydła zachodnie i południowe ulegają znacznej przebudowie. Zmienia się jego koncepcja architektoniczna. Pojawiają się południowe szczyty skrzydła zachodniego i wschodniego. Do południowego dalej jest dobudowana klatka schodowa. Ale zniknęła nizidentyfikowana budowla łacząca się boczną powierzchnią z klatką schodowa i przylegająca do skrzydła południowego, w jego środkowej części.

Prawdopodobnie wówczas także w skrzydle południowym przebito bramę prowadzącą do ogrodów. Przejazd ujęty był dużym renesansowym portalem od strony dziedzińca. Od strony południowej zbudowano nowy portal barokowy. Wg. Kurta Bimlera z tego okresu mogły pochodzić także ganki na skrzydle południowym [1], [2] i zachodnim [1], [2].

Zamek od strony południowo-wschodniej. Widoczny budynek oranżerii oraz ogrody zamkowe założone w 1702 r. Oranżeria w rzeczywistości stała bliżej skrzydła wschodniego.

Zamek od strony północno-zachodniej (obie ryciny pochodzą z opracowania Ryszarda Lena).

Pokazany na powyższym rysunku most zwodzony w rzeczywistości leżał na przedłużeniu drogi (pokazanej na poniższym rysunku) wiądącej wzdłuż skrzydła zachodniego. Werner również nie pokazał murów miejskich dochodzących do zamku. W oparciu o wiedzę zawartą na tej stronie - rysunek Wernera poprawił Z. Podurgiel.

Na nim, z lewej strony widać podwójny pierścień murów miejskich i wpływająca rzekę Oleśnicę, z prawej pojedynczy mur. W głębi pokazane dwa bastiony. Prawy z nich jest przecięty drogą prowadząca do mostu zwodzonego przecinającego staw liliowy (wałowy). Rys. Z. Podurgiel.

Około 1750 r. (za ks. Karola Krystiana Erdmana) przeprowadzono dalsze prace mające na celu uświetnienie zamku. Restaurowano krużganki skrzydła wschodniego i wprowadzono nowe sztukatorskie dekoracje stropów wewnątrz skrzydła południowego. Odnowiono zakończenie wieży. Dawny dwupołaciowy dach skrzydła zachodniego zastąpiono bardziej użytkowym dachem mansardowym. Prawdopodobnie tych prac nie zakończono, gdyż zamek stracił wiele ze swego wyglądu. Tak zamek wyglądał po przebudowie w 1750 r.

Nową konstrukcję dachu skrzydła zachodniego i południowego pokazuje na swoim rysunku F.G. Endler w 1805 r. Zniknął południowy szczyt skrzydła zachodniego i dach kończy sie typową konstrukcją mansardową. Skrzydło południowe traci symetrię. Potwierdza ten widok w roku 1855 -1860 A. Gröger (Groeger) [ 1 ], [ 2 ]. W tej postaci zamek istnieje do 1891 r.

Podczas prac podjętych wczesniej za Krystiana Erdmanna, w skrzydle północnym dobudowano nowe izby mieszkalne widoczne na rysunkach Wernera. Wówczas może usunięto ganek z drugiej kondygnacji skrzydła północnego pokazany na grafice O.F.Probsta. Prace projektowe prowadził architekt księcia Jerzy Ludwig (Georg Wilhelm) Schirrmeister. On także wykonał projekt (1754 r.) zwieńczenia wieży kościoła zamkowego w kształcie mitry książęcej, rozbudowywał Gymnasium Illustre. Był również budowniczym Pokoju, twierdzy wrocławskiej i wielu budowli w księstwie oleśnickim np. w Bierutowie.

Wówczas dziedziniec, skrzydło wschodnie i północne mogły wyglądać jak na ilustracji, Na zewnątrz skrzydła zachodniego mogły istnieć wykusze, wyjście z zamku i dodatkowa budowla w skrzydle północnym.

O pracach ówcześnie wykonanych napisano na skrzydle zachodnim, od strony dziedzińca (napis już nie istnieje).

W okresie późniejszym zamek w Pokoju staje sie letnią rezydencja księcia i dworu. Zimą wszyscy powracają do Oleśnicy. Na zamku (prawdopodobnie w skrzydle północnym) także zamieszkuje tzw. książęcy rząd.

Książę był znany z budowy stawów rybnych (w Pokoju), zapewniających żywność po wyniszczających wojnach śląskich - prawdopodbnie staw przed zamkiem także służył temu celowi. Za czasów panowania Brunszwików most został rozebrany i przez staw wybudowano groblę. Tym samym staw został podzielony na dwie części. Sytuację po wybudowaniu grobli pokazano na poniższym wycinku z planu miasta. Potem (po 1780 r.) zapewne idąc z duchem czasu instalowane są ogrody angielskie (romantyczne), których projektowaniem mógł kierować Klöeber, ogrodnik z Pokoju. Rozkwit jego nastąpił dopiero po rozpoczęciu panowania pierwszego Brunszwika, kiedy usypano groblę przez staw. Przy nich zaprojektowano alejki spacerowe i na środku jednego z nich umieszczono wysepkę z rzeźbą. Obok wybudowano dom z imitacją starej wieży, pieczarę, drewniane bramy itp. elementy parku angielskiego. Utworzona droga, najpierw z mostem zwodzonym przez staw i wybudowane budynki przy niej, spowodowały zniekształcenie zarysu dawnego bastionu. Do 1885-1899 r. sytuacja pokazana na poniższej mapce nie uległa znacznym zmianom.

W 1792 r. umiera ostatni książę oleśnicki z linii wirtemberskiej Karol Krystian, pozostawiając córkę, która po poślubieniu księcia Fryderyka Augusta Brunszwickiego wnosi mu w posagu dobra oleśnickie. Pamiątką po ostatnim Wirtembergu jest kolumna "Złotych Godów", wystawiona przed zamkiem przez mieszczan oleśnickich dla uczczenia złotych godów księcia. Książę nie został pochowany w Oleśnicy, w krypcie Wirtembergów. Wybrał umiłowany Pokój i tam został pochowany w podziemiach kościoła protestanckiego.

Pierwszy z książąt z rodu Welfów wprowadził się oficjalnie do zamku 1.09.1793 r. Świadczy o tym wybity medal. Ponadto zgodnie z oleśnickim zwyczajem - książę poleca wykonać i umieścić na ganku ściany południowej dziedzińca zamku, nowy herb księstwa Braunschweig-Oels wraz z sentencją. Herb ten już nie istnieje (zniszczony po 1947 r.). Z widokówki można tylko wnioskować o miejscu jego usytuowania. Oficjalnie księstwo zostało objęte dopiero w 1795 r.

Za ich czasów najpierw uprządkowano Pałac Wdów i dokonano nowych podziałów wnętrz. Skrzydło południowe zamku przeznaczono na apartamenty księcia, zachodnie na apartamenty księżnej. Skrzydło wschodnie miało charakter oficjalny - mieściło zbiory i pokoje gościnne. Ponadto zmieniono w niektórych salach stropy i ornamenty. W jednym z zachowanych ornamentów w narożach na kartuszach umieszczono herby księstw: oleśnickiego i brunszwickiego. Prawdopodobnie w skrzydle zachodnim na parterze mieściło się archiwum zamkowe (aż do 1945 r.). Bibliotekę znajdującą się w dwóch pomieszczeniach książę przeznaczył do ogólnego, publicznego użytku i zimą ogrzewał. Dalej rozwijano park zamkowy i projektowano nowe alejki wysadzane różnymi drzewami i krzewami.

Jednak typowego zamku, ograniczonego budowlami miejskimi, bastionami, resztkami fos nie można było rozbudowywać i zamienić na typową budowlę pałacową (z dużym parkiem) odpowiadającą pozycji i wymaganiom księcia. Dlatego Fryderyk August podjął decyzję o rozbudowie pałacu w Szczodrem. Zakończył jedną z faz jego rozbudowy w 1802 r., ale już ok. 1800 - 1801 r. zamieszkał w nim na stałe. Pośrednio świadczy o tym wynajęcie sali w zamku oleśnickim szkole katolickiej dla chłopców w 1801 r. (oraz ponownie w 1817r.). Zamek był głównie miejscem przebywania urzędników książęcych. Dlatego niekonserwowane wnętrza ulegały powolnemu niszczeniu. Nie sprzyjała zamkowi okupacja jego przez wojska koalicji napoleońskiej. Od 1806 do ok. 1816 r. zamek był praktycznie opuszczony przez właścicieli. Trawa zarosła na całym dziedzińcu zamkowym, drzwi do pomieszczeń były otwarte i ogólnodostępne. Fosy porosły drzewami i krzewami (wg wspomnień Marii Wirtemberskiej z Czartoryskich z ok. 1816 r.). Ogród w stylu angielskim tracił swoje walory. Zamkiem zarządzała Kamera książęca (zarząd księstwa).

Prawdopodobnie po tym okresie odbudowano od nowa stare budynki przy skrzydle północnym, gdzie znalazły miejsce nowe klatki schodowe i mniejsze pomieszczenia mieszkalne dla urzędników księstwa (obecnie jest tam recepcja).

Wtedy też najpewniej wybudowano browar książęcy (za Wirtembergów stał w innym miejscu), którego widok od strony wjazdu do zamku pokazano na zdjęciu. Poniżej te zabudowania w widoku z góry (z widokówki z 1942 r.).

Na rysunku pokazano: 1 - Opaska zabezpieczająca osuwanie się ziemi do stawu, który tam istniał do ok. 1906 r. 2 - Dom mieszkalny. 3 - Dwa rzędy drzew. Pomiędzy nimi w XIX w. umieszczono ogródek koncertowy z muszlą i platformę widokową (Bellevue) wraz z piwiarnią książęcą (po zaprzestaniu pracy piwiarni książęcej sprzedawano piwo C. Kipke). 4 - Książęcy browar (potem pomieszczenia gospodarcze). 5 - Używane wejście do zamku z alejkami prowadzącymi do parku. Może to wejście prowadzi do części przeznaczonej dla turystów.

Na zboczu wałów (bastionu) od strony południowo-zachodniej dalej istnieją domy (pokazane na poniższej widokówce) oraz na powyższej mapie z 1810 r. Przy zamku dalej istniały dwa stawy omywające go od zachodu i południa.

Wtedy też w zachodniej części powierzchni wałów zamkowych urządzono piwiarnię, miejsce widokowe i koncertowe nazwane Bellevue, odgrodzone niskim murkiem od zamku. Bellevue pokazano już na planie z 1883 r. Wtedy też zapewne odgrodzono murem zamek wzdłuż drogi wiodącej do stawów (kawiarni książęcej). Resztki tego muru odkryto podczas badań archeologicznych w 2005 r.

W skrzydle wschodnim, na parterze wybito prostokątny otwór drzwiowy, do którego dojście prowadzi poprzez proste schody.

Ostatni z rodu Welfów, książę Wilhelm zmarł w 1884 r. Przez okres 60-letniego panowania (od 1824 r.) nigdy nie odwiedził zamku.

Literatura:

Od autora • Lokacja miasta • Oleśnica piastowska • Oleśnica Podiebradów • Oleśnica Würtembergów
Oleśnica za Welfów • Oleśnica po 1885 r. • Zamek oleśnicki • Kościół zamkowy • Inne zabytki
Fortyfikacje • Herb Oleśnicy • Herb księstwa • Inne herby • Drukarnie
Książęce krypty • Kary i pręgierz • Pomniki • Wojsko w Oleśnicy • Numizmaty • Walki w 1945 r.
Renowacje zabytków • Kalendarium • Biografie historyczne • Zasłużeni dla Oleśnicy
Artyści oleśniccy • Autorzy • Inni artyści • Fotograficy • Wspomnienia osadników • Mapy • Zagadki
Ciekawostki • Co pod ziemią? • Landsmannschaft Oels • Galeria • Wydawnictwa oleśnickie
Bibliografia • Linki • Podziękowania • Zobacz księgę gości • Dopisz się do księgi
Zauważyli nas • Nowości
Alten Postkarte - widokówki