Angelus Silesius

Johann Scheffler
(Angelus Silesius)
w Oleśnicy

Johann Scheffler znany szerzej jako Anioł Ślązak (Angelus Silesius) - urodził się we Wrocławiu 25 grudnia 1624 roku. Ojciec Johanna, Grzegorz Stanisław Seffler, urodzony w 1562 roku, był krakowskim mieszczaninem pochodzenia niemieckiego i luterańskiego wyznania. Matką Stanisława była Anna Wilczkówna z Wielkiego Dembińska z ks. opolskiego (babki - to Glińska h. Jastrzębiec i Dębińska h. Rawa), ukończył Akademię Krakowską. Potem pracował jako urzędnik, brał udział w oblężeniu Gdańska, trzykrotnie w pochodzie na Moskwę ze Stefanem Batorym. Jako mieszczanin - mieszkaniec Krakowa pełnił służbę na murach miasta. Za to na sejmie warszawskim 17 marca 1597 roku, został nobilitowany za zasługi wojenne dla Stefana Batorego i Zygmunta III Wazy. Zachowała sie oblata dyplomu nobilitacji (po łacinie) [10]. W herbarzu jest on zapisany jako Seffler Stanisław mieszczanin krakowski h. Seffler. Napisałem do Pana Tadeusza Gajla, autora wielu herbarzy o poszukiwaniu tego herbu. Okazało się, że jest on już ujęty w Jego herbarzu. Herb rodu Sefflerów o nazwie Seffler (lub "Dwuwieże") wg rysunku T. Gajla pokazano niżej.

Na tej stronie po raz pierwszy w literaturze dotyczącej Angelusa Silesiusa pokazano jego herb. Wszak przyznawał się do szlachectwa (także polskiego !) - czyli i powinien mieć herb, który według polskich zasad heraldycznych przechodził z ojca na syna (podobny herb posiadał śląski ród Raszyców. Jednak w nim wieże nie miały drzwi, nie były połączone dołem i miały srebrne tło - Herbarz Szlachty Śląskiej str. 241).

Stanisław Seffler opuścił Kraków i przed grudniem 1618 roku osiedlił się we Wrocławiu. Tu, w wieku 62 lat, poślubił 24-letnią córkę lekarza nadwornego, Marię Hannemann. W księdze małżeństw pod datą 20 lutego 1624 wymieniony jest jako "Stanislaus Scheffler von Crackow aus Polen", w księdze chrztów u św. Elżbiety 25 grudnia 1624 figuruje syn Johannes, w grudniu 1626 córka Magdalena i w listopadzie 1630 syn Christian. Stanisław Scheffler zmarł w 1637 roku w wieku 75 lat; jego małżonka - w dwa lata później [9].

W Krakowie Stanisław Scheffler pisał się jako Seffler, Tak też nazywał jego herb. Także używał zapewnie nazwiska Szeffler. Johann podał nazwisko Seffler na dyplomie doktorskim chociaż wcześniej na dyplomie immatrykulacji do niemieckiej "nacji studentów artystów" wpisał się jako Scheffler [2].

Młody Johann Seffler uczył się w gimnazjum św. Elżbiety (obecnie budynek biblioteki Ossolineum). Tam juz czynił pierwsze próby poetyckie. Po ukończeniu gimnazjum z chlubną opinią podjął studia najpierw w Strasburgu, gdzie obok medycyny studiował historię i filozofię, a następnie w Lejdzie w Holandii. Kontynuował studia w Padwie (dokument immatrykulacji z 25 września 1647 r. uzyskany od ks. T. Fitycha. Ze względu na dużą objętość pliku nie mogłem umieścić czytelnej wersji). Tam 9 lipca 1648 roku uzyskał tytuł "doktora filozofii i medycyny" (J. Sefflerum filium uiri nobilissimi et amplissimi Stanislai Seffleri equits Poloni, doctorem philosophiae et medicinae. Czyli był dumny z polskiego szlachectwa jego ojca. Ponadto dzieci szlachty miały różnorodne ułatwienia w studiowaniu - mniej egzaminów, niższe opłaty[2]).

Wiosną 1649 roku J. Scheffler wrócił na Śląsk. Najpewniej pierwsze kroki skierował do swojej żyjącej i zamężnej młodszej siostry Magdaleny mieszkającej w Bierutowie, w księstwie oleśnickim. Być może, że Johann krótko praktykował w Bierutowie i mieszkał u szwagra. I już 3 listopada 1649 roku J.Scheffler uzyskał stanowisko nadwornego i osobistego lekarza księcia oleśnickiego Sylwiusza Nimroda Wirtemberskiego (zamienił na tym stanowisku Georgiusa Rumbauma [2] zmarłego w kwietniu 1648 r.). Do uzyskanie tego intratnego stanowiska (miał zaledwie 25 lat i żadnej praktyki lekarskiej) przyczynił się najpewniej jego wpływowy szwagier Tobias Brückner. Po opuszczeniu Oleśnicy przez ostatnie oddziały Szwedów i przygotowaniu zamku oleśnickiego na przyjęcie księcia - zamieszkał w wynajętym domu, zapewne blisko zamku.

Miał dobrze płatne stanowisko (odpis aktu umowy z 3.11.1649 między księciem i J. Schefflerem - uzyskany dzięki pomocy dr Cezarego Lipińskiego) ) - 125 talary rocznie, dodatkowo 50 talarów od miasta (czyli był i lekarzem miejskim) i 20 talarów na lokum [6], zapewne w mieście wraz z zaprowiantowaniem i opałem. Zatrudniał też pomocnika. Posiadał również spory majątek odziedziczony po ojcu (T. Brückner przekazał mu 8 000 talarów z podziału spadku [6]). Ponadto dostał zgodę na prowadzenie prywatnej praktyki lekarskiej w granicach księstwa oleśnickiego - wszystko to sprawiało, że mógł prowadzić beztroskie życie i kontynuować swoje młodzieńcze zainteresowania.

Oleśnica po zakończeniu wojny 30 letniej była miastem zrujnowanym. Z 4 tys. mieszkańców pozostało zaledwie 2 tys. Pozostali zginęli lub uciekli na teren Polski. Jednocześnie był to okres objęcia oficjalnej władzy w księstwie przez pierwszą śląską linię Wirtembergów (3 styczeń 1649 r.). Pierwszym ich przedstawicielem był Sylwiusz Nimrod. Tak więc J. Scheffler natrafił na ciekawy okres zmian dynastycznych, odbudowy Oleśnicy i księstwa.

Prawdopodobnie podczas swojego pobytu na zamku musiał spotykać Jerzego Bocka, który był polskim pastorem i jednocześnie przebywał na dworze książęcym ucząc księcia Sylwiusza j. polskiego (sądzi się, że Stanisław Scheffler rozmawiał z synem również po polsku i dlatego Johann zapewne potrafił porozumiewać się z Polakami [2]). Spotykał także najpewniej nadwornego muzyka Floriana Rittera, który pełnił swoje stanowisko także od 1649 r.

J. Scheffler musiał bywać w bibliotece książecej. Miała ona bogaty dział medyczny, w którym czołowe miejsce zajmowały traktaty Awicenny (980-1037), tadżyckiego lekarza filozofa, przyrodnika i poety, najbardziej wszechstronnego uczonego arabskiego Wschodu - "Canon medicinae" zawierający całą ówczesną wiedzę w zakresie medycyny teoretycznej i praktycznej oraz "De viribus cordis". Miała ponadto róznorodne książki z filozofii, traktaty matematyczno-przyrodnicze, historyczne, filologiczne, prawnicze itp. - ponad 2 tys. tytułów.

W 1650 r. w Oleśnicy młody Scheffler poznał i zatem znalazł się pod wpływem Abrahama von Franckenberga, który po zakończeniu wojny 30-letniej, w 1649 r. powrócił do swojego zamku w Bystrem koło Oleśnicy. Abraham von Franckenberg [1593-1652], matematyk, fizyk, lekarz i teolog, zajmował się także alchemią, astrologią i kabałą. Również pisał wiersze. Ale głównie znany był jako duchowy przewodnik "mistyków śląskich". J. Scheffler często odwiedza Franckenberga w zamku i pod jego wpływem staje się mistykiem. Korzysta z jego biblioteki - zapoznaje się z pracami Jakuba Boehme (1575-1624, który wcześniej bywał w Oleśnicy) i dzięki Franckenbergowi poznaje osobiście Daniela Czepko z Brzegu, którego poglądy wpłynęły na dalszą twórczość Schefflera. Franckenberg podarował Schefflerowi cenne książki. W jednej z nich w marcu 1652 r. J. Scheffler napisał inskrypcję, że jest darem od wiernego przyjaciela A. v. Franckenberga [4].

Franckenberg zmarł 25 czerwca 1652, ale jego ceremonia pogrzebowa w Kościele zamkowym w Oleśnicy odbyła się 6 miesięcy później (co było normalne). Ceremonię pogrzebową prowadził pastor i kaznodzieja książęcy Christopher Freytag (* Ruppersdorf 20.12.1597, +Oleśnica 14.07.1657). On chociaż oceniał Franckenberga jako (pół) heretyka, to na pogrzebie nie uwidocznił swojej teologicznej nienawiści i oddał hołd dla dobrze znanych cnót jego byłego wroga [1]. Wg J.Sinapiusa (Olsnographia cz.2 str 90) ok. 1700 r. istniała w kościele zamkowym płyta nagrobna (może to było epitafium?) o poniższej treści:

Otrzymałem e-maile z Francji, Włoch i Słowenii z zapytaniem o miejsce pochówku Franckenberga. Bowiem w publikacjach francuskich i włoskich podano, że był pochowany w krypcie Wirtembergów. W innej napisano, że w kościele zamkowym w Oleśnicy. Odpisywałem, że był pochowany w rodowym zamku w Bystrem - w krypcie kaplicy zamkowej. Bo tak podawano w istniejącym polskim piśmiennictwie. Po tym zamku nie pozostał żaden ślad. Może on nie istniał i A. Franckenberg został pochowany w Kościele Zamkowym?

Na cześć zmarłego J. Scheffler ułożył dwudziesto-ośmio zwrotkowy pośmiertny hymn do "najdroższego przyjaciela". Po nim w spadku uzyskał dodatkowy cenny ksiegozbiór, w tym szczególnie ważne dla powstania jego arcydzieła "Cherubowy wedrowiec", nie opublikowane jeszcze wówczas dzieło Daniela Czepki "Monodisticha". Potem krótko przyjaźnił się z Johannem Di(e)rixem - sekretarzem księcia. (J. G. Dierix zmarł 13.02.1667 i pochowany został w kościele zamkowym. Sinapius podaje treść epitafium znajdującego się kiedyś w tym kościele.

Jednak jego zainteresowania alchemiczne i kabalistyczne stały się podejrzane dla kaznodziei księcia i ogółu mieszkańców Oleśnicy. Przy końcu 1652 r. nastąpił konflikt J. Schefflera z oleśnickim cenzorem teologicznym pastorem Ch. Freytagiem, który nie wyraził zgody na druk jego przemyśleń religijnych i nie dopuścił do dyskusji na ten temat.

Ch. Freytag był pastorem w kościele zamkowym i parafialnym u św. Jana (senior primarius), pastorem naddwornym od 1649 r. później superintendentem oleśnickim. Wierszopis łaciński, zaszczycony tytułem cesarskiego poety uwieńczonego, surowy cenzor druków oleśnickich.

Śmierć przyjaciela i konflikt z cenzorem postawiły pod znakiem zapytania sens dalszego pobytu w Oleśnicy oraz wiarę w luteranizm. J. Scheffler złożył więc urząd lekarza nadwornego i w grudniu 1652 roku, a więc po trzyletnim pobycie w Oleśnicy - powrócił do Wrocławia.

Jego następcą jako lekarza książęcego i miejskiego był Johann Wilhelm Agricola ur. 1622 w Altenburgu. Agricola był kolegą A. Silesiusa ze studiów w Padwie (Agricola miał numer dyplomu przynależności do studentów niemieckiej nacji nr 2414, a A. Silesius 2402) dlatego należy sądzić, że uzyskał to stanowisko za osobistym wstawiennictwem ustępującego lekarza.

Nawet można sądzić, że Agricola przyjechał do Oleśnicy jeszcze w trakcie obecności Angelusa Silesiusa, gdyż już w grudniu (czyli 2-3 tygodnie po opuszczeniu stanowiska przez Angelusa Silesiusa), jest ujęty w dokumentach księcia, których przygotowanie mogło trwać długo (chodzi o statut Zakonu Trupiej Czaszki) [6].

W obecnej Oleśnicy nie odnotowano faktu pobytu J. Schefflera jakimś bardziej widocznym symbolem (tablicą pamiątkową, nazwą ulicy, nadaniem nazwy szkole itp.). Jest to smutne. Ale nie dziwne.


Angelus jako sprzedawca odpustowy - karykatura z 1664r.	Angelus Silesius w grafice	Angelus Silesius na obrazie[6]

12.VI. 1653 Jan Scheffler przeszedł na katolicyzm.
Lata bezpośrednio po nawróceniu się na katolicyzm to okres intensywnego rozwoju duchowego w życiu Anioła Ślązaka. Plonem tego było główne dzieło jego życia, wydane w 1657 roku, Geistreiche Sinn und Schlussreime, które dopiero w drugim wydaniu z 1675 roku, poszerzone o Księgę Szóstą, otrzymało tytuł Cherubinischer Wandersmann - Cherubowy Wędrowiec. Drugim dziełem, wydanym również w 1657 roku, była Święta radość duszy albo duchowe pieśni pasterskie.

Cherubowy Wędrowiec jest zbiorem w większości dwuwierszowych aforyzmów w formie aleksandrynów o treści mistycznej i ascetycznej. W pełnym wydaniu jest to zbiór około 1600 utworów, z których najdłuższe mają co najwyżej kilkanaście linijek. Cherubowy Wędrowiec znalazł żywy oddźwięk zarówno wśród współczesnych, jak i potomnych. Po przejściowym zapomnieniu, w jakim znalazł się w XVIII wieku, zainteresowanie nim odżyło w epoce romantyzmu i trwa do dziś. W Polsce twórczość Anioła Ślązaka jest mało znana. W okresie romantyzmu Adam Mickiewicz dał genialną parafrazę jego aforyzmów pod tytułem Pątnik anielski (wyjątki). Cherubowy wedrowiec został wydany w Polsce "Anioł Ślązak Cherubowy wędrowiec" Wydawnictwo Myśl, Warszawa. 1991 (strona tytułowa ksiązki na ilustracji poniżej).

Płaskorzeźba z:
http://www.eichendorff- entrum.vdg.pl/Plaskorzezby.htm

W rok po przejściu na katolicyzm - cesarz Ferdynand III mianował Schefflera honorowym nadwornym medykiem cesarskim. Przez dwa lata był też radcą i marszałkiem dworu biskupa śląskiego. 25 maja 1661 roku otrzymał najniższe święcenia kapłańskie. Na bierzmowaniu przyjmuje imię Angelus. Swoje pisma podpisuje Angelus Silesius. Resztę życia Anioła Ślązaka wypełniła działalność pisarska w służbie kontrreformacji na Śląsku: w pierwszym rzędzie są to polemiki przeciwko protestantyzmowi (około 55 pism). Część z nich zebrano w dwutomowym dziele pt. Ecclesiologia i wydano w rok po śmierci ich autora. Ciekawe, że broniąc się przed atakami protestantów zagroził, że jako polski szlachcic zwróci się o interwencję do polskiego króla.

Ascetyczne umartwienia (w 1666 r. rozdał cały majątek biednym) oraz intensywna działalność społeczna przyspieszyły zgon Schefflera. Zmarł na gruźlicę 9 lipca 1677 roku we Wrocławiu, w przytułku przy kościele św. Macieja. Tu też został pochowany. Na pogrzebie Anioła Ślązaka 12 lipca 1677, w mowie pogrzebowej przypomniano, że jego ojciec otrzymał godność rycerską od polskiego króla Zygmunta III.

Więcej o herbie Angelusa Silesiusa

Na tę stronę i herb natrafił ksiądz prałat dr hab. Tadeusz Fitych (www.fitych.org), który jest znawcą biografii A. Silesiusa [2], nad której rozszerzeniem ciągle pracuje przygotowując nowe obszerne publikacje i wykłady. Dzięki wspólnym zainteresowaniom i dalszym poszukiwaniom ks. T. Fitycha uzyskałem nowy dowód istnienia herbu A. Silesiusa i prawidłowości jego odtworzenia przez T. Gajla.

Dostałem bowiem odbitkę pieczęci A. Silesiusa z jego sygnetu, którą odnalazł ks. T. Fitych. Jest to herb własny A. Silesiusa z umieszczonym monogramem J(ohann) S(cheffler). W oparciu o tę odbitkę opracowałem kolorową wersję herbu A. Silesiusa, korzystając z elementów graficznych herbu autorstwa T. Gajla i Jego opinii artystyczno-heraldycznej .

Z analizy odbitki pieczęci wynika, że wieże w klejnocie herbu nie były symetrycznie rozmieszczone - pomiędzy nimi znajdował się jeszcze jeden element o kształcie niesymetrycznym. Na razie nie udało się go zidentyfikować. Zapewne poniżej tarczy herbowej znajdowała się szarfa z mottem (było to przyjęte wśród osób duchownych). Prawdopodobnie dalsze badania ks. T. Fitycha doprowadzą do rozwiązania i tych zagadek.

Krypta, do której spuszczono trumnę Angelusa Silesiusa, została w czasie oblężenia Wrocławia w 1945 r. zamieniona przez wojska niemieckie na schron i szpital. Zmarli musieli ustąpić miejsca żywym. Szczątki J. Schefflera "pochowano" prawdopodobnie między pomnikiem św. Jana Nepomucena a ścianą świątyni. 27 kwietnia 2004 r. rozpoczęto ich poszukiwanie (wg Beaty Maciejewskiej z Gazety Wyborczej. wyd. wrocławskie z 26.04.2004). Znajdują się one wśród innych kości. Wyodrębnienie ich będzie łatwiejsze bowiem mogą znajdować się w drewnianej skrzyni (60x90 cm). Ponadto kości Angelusa Silesiusa są "naznaczone" gruźlicą. Ewentualnie, jeśli zostanie odnaleziona czaszka - antropolodzy wrocławscy spróbują zrekonstruować głowę i porównać z jego portretem. Na murach kościoła św. Macieja umieszczono płytę poświęconej pamięci A. Silesiusa.

Ukazała się książka ze zbiorem referatów z sesji naukowej poświęconej Angelusowi Silesiusowi (Wałbrzych 2005). Jest tam m.in. mój referat dotyczący oleśnickiego okresu życia A.S. Na sesji i w książce zaprezentowano herb A.S. opracowany przy moim współudziale. Kilkakrotnie powołano się na adres tej strony internetowej.

Ukazał się numer niemieckojęzycznego czasopisma Silesia Nova w którym umieszczono odtworzony z pieczęci herb Angelusa Silesiusa i wymieniono autora strony jako "współsprawcę" tego.

Ukazała się książka "Angelus Silesius" autorstwa Jędrzeja Leśniewskiego. Autor napisał, że wykorzystano m.in prace Marka Nienałtowskiego, w miejscu gdzie pisał o oleśnickim okresie życia Angelusa - również powołał się na nazwisko.

Powyższy tekst opracowano na podstawie:

1. Angelus Silesius http://www.sacred-texts.com/chr/sil/scw/scw003.htm

2. Fitych T. Polskie korzenie Johannesa Schefflera. W: Przedziwna to rzecz jest, człowiek.Wyd. Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa im. Angelusa Silesiusa. s. 81-135. Wałbrzych 2005.

3. Kosjan J. Mistyka śląska. Mistrzowie duchowości śląskiej Jakub Boehme, Anioł Ślązak, Daniel Czepko. Wyd. Uniwersytetu Wrocławskiego. 2001

4. Lam A. Kim był Anioł Slązak? Nota biograficzna. http://pobocza.pl/pob12/al3.html

5. Lipiński C. Kalendarium życia. W: Przedziwna to rzecz jest, człowiek.Wyd. Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa im. Angelusa Silesiusa. s. 151-178. Wałbrzych 2005.

6. Lipiński C. Angelus Silesius, der bedeutendste religiose Dichter des Barock. Silesia Nova. 01-2006 s. 59-92

7. Nienałtowski M. Polski herb Angelusa Silesiusa. Kwartalnik Powiatu Oleśnickiego nr 1(10). s. 21-22. Oleśnica 2005

8. Nienałtowski M. Johann Schefler w Oleśnicy (1649-1652). W: Przedziwna to rzecz jest, człowiek.Wyd. Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa im. Angelusa Silesiusa. s. 147-150. Wałbrzych 2005.

9. Prokopiuk J. Anioł Ślązak - mistyk barokowy. http://www.gnosis.art.pl/biblioteka_gnosis/biblioteka_Gnosis_aniol_slazak.htm

10. Siemieński L. Anioł Ślązak, w: Dzieła, t. 4: Portrety literackie, Poznań 1875

11. Angelus Silesius. Sämtliche poetische Werke in drei Bänden, hrsg. und eingel. von Hans Ludwig Held. München 1924. Bd. 1, S. 230 f.

Początki miasta • Oleśnica piastowska • Oleśnica Podiebradów • Oleśnica Würtembergów • Oleśnica Welfów
Zamek oleśnicki • Kościół zamkowy • Inne zabytki • Księstwo oleśnickie • Fortyfikacje
Herb Oleśnicy • Herb księstwa • Inne herby • Drukarnie • Książęce krypty
Kary i pręgierz • Pomniki • Wojsko w Oleśnicy • Numizmaty • Walki w 1945 r.
Renowacje i zamierzenia • Kalendarium • Biografie historyczne • Zasłużeni dla Oleśnicy
Artyści oleśniccy • Autorzy • Inni artyści • Fotograficy • Wspomnienia osadników • Mapy • Zagadki
Rozmaitości • Co pod ziemią? • Landsmannschaft Oels • Galeria • Wydawnictwa oleśnickie
Bibliografia • Linki • Podziękowania • Zobacz księgę gości • Dopisz się do księgi
Od autora