Herb rodu Hohenzollern

(w opracowaniu)

Na tym rozdziale kończy się zaplanowany przez autora opis historii miasta. Niestety, wiadomości na temat tego okresu w dziejach miasta, są ograniczone, ze względu na brak szerszych polskich opracowań. Istnieją jedynie materiały w j. niemieckim, ale wobec nieznajomości tego języka, muszę korzystać z koleżeńskiej pomocy tłumaczy i nie mogę nadużywać Ich uprzejmości. Wobec powyższego, rozdział ten będzie opracowany przez dłuższy czas. Na szczęście, istnieje więcej materiałów ilustracyjnych z tego okresu.

Od 1861r. do 1888 r. panuje w królestwie pruskim i od 1871 r. w cesarstwie niemieckim - Wilhelm I. Po śmierci ostatniego Brunszwika, w oparciu o list lenny z 11 lutego 1885 r. oleśnickie lenno tronowe zostało przekazane następcy tronu Frydrykowi Wilhelmowi - późniejszemu cesarzowi Fryderykowi III (Friedrich III). Fryderyk jako jeszcze następca tronu był związany z Oleśnicą jako "szef" (opiekun) Regimentu dragonów nr 8. Od tej pory zamek oleśnicki (i bierutowski) staje się rezydencją pruskiego następcy tronu i centrum zarządzania jego dobrami.

Z tej okazji zaniedbany przez ostatniego Brunszwika zamek został częściowo odnowiony. Szczególnie pokoje gościnne w Pałacu Wdowim, a potem kilka pozostałych pomieszczeń zamkowych. 27 czerwca 1885 r. z okazji 25 lecia Regimentu Dragonów (który dlatego wówczas zmienił nazwę na Książęcy Dolnośląski Regiment Dragonów), przybywa do Oleśnicy następca tronu, już także jako pan Zamku oleśnickiego. Wita go wielce zasłużony dla Oleśnicy burmistrz Richard Kallmann. W 1901 r. ten sam burmistrz jest inicjatorem postawienia pośmiertnego pomnika temu cesarzowi.

Po krótkim panowaniu Fryderyka III (9.03.1888-15.06.1888 - zwanym dlatego "99-dniowym cesarzem") cesarstwo, aż do abdykacji w dniu 11.11. 1918 r., obejmuje Wilhelm II i przekazuje 14 listopada (wg. innych danych 15.06.) 1888 roku lenno tronowe sześcioletniemu wówczas następcy tronu Fryderykowi Wilhelmowi (1882 - 1951r.). W 1900 r. Wilhelm po raz pierwszy przybywa do Oleśnicy - naturalnie odbywa polowanie. Późniejsze wizyty także głównie poświęcone są myśliwstwu. W 1905 r. następca tronu żeni się z księżniczką meklembursko-szwerińską Cecylią (1886-1954). Od tego czasu razem lub osobno odwiedzają swoje oleśnickie włości. Wtedy to (1906 r.), na kominku w Pałacu wdów pojawiają się herby królestwa Prus i Mecklemburgów oraz monogram WC (Wilhelm, Cecylia) a nad wejściem do zamku - orzeł związany z Hohenzollernami (w literaturze oleśnickiej pisze się o nim błędnie - jako piastowskim). Księżniczka Cecylia obejmuje szefostwo nad Regimentem dragonów nr 8, przyjmuje parady i spędza letnie wakacje w zameczku myśliwskim.

Księżniczka Cecylia szefowa Regimentu Dragonów przyjmuję paradę w 1910 r.

Książę przyjmuje parady [1], [2], [3] wojsk oraz organizacji kombatanckich i paramilitarnych w Oleśnicy.

Po rewolucji listopadowej, abdykacji cesarza w 1918 r. i jego ucieczki do Holandii, włości oleśnickie zostały przejęte na własność republiki niemieckiej. Od listopada 1918 r. do listopada 1923 r. Oleśnica była miejscem zamieszkania księżniczki Cecylii. Pomieszczenia mieszkalne zamku zostały w 1919 roku urządzone cennymi meblami sprowadzonymi z pałacu Cecylienhof z Poczdamu. 9 listopada 1923 r. książę wraca z emigracji z Holandii. Wówczas jesienią, dla New York Times i innych czasopism, pozują do zdjęć na alejkach przed zamkiem oleśnickim - zdjęcie pary książęcej przed wejściem do skrzydła wschodniego i na spacerze w parku. KIlka dni później pozuje przed samochodem.

14. 11.1923 r. przed samochodem na dziedzińcu zamku.

W samochodzie

W 1926 r. uzyskuje znaczne odszkodowanie oraz część swoich włości m.in. zamek oleśnicki. W nim, do 1945 r., para książęca spędza część letniego i zimowego wypoczynku.

Po 1930 r. były następca tronu odwdzięcza się władzom za przywrócenie własności dóbr i wspiera je, stając się m.in. członkiem Stahlheimu i motorowego oddziału szturmowego Narodowosocjalistycznego Korpusu Kierowców (Nationalsozialistischen Kraftfahrerkorps (NSKK).

Były następca tronu wczesną zimą w 1923 r.	Książę w mundurze motorowego oddziału szturmowego Narodowo-socjalistycznego Korpusu Kierowców (NSKK)

W 1891 r. istniał w Oleśnicy związek kolarski i organizował wyścigi. Poniżej medal pamiątkowy z wyścigów w dniu 14 kwietnia 1892 r. Być może, że z silnego oleśnickiego kolarstwa powstała w przyszłości jednostka wojskowa wyposażona w rowery (w koszarach batalionu jegrów nr 6, na obecnym obszarze Zespołu Szkół Ponadgimnazjalnych).

W 1883 r. burmistrzem Oleśnicy zostaje Richard Kallmann. Zastaje miasto szare - pozostawia z kolorowymi budowlami, zielonymi ogrodami i piękne. Pełni swoją funkcję przez 3 kadencje (3 x 12 lat), aż do przejścia na emeryturę w marcu 1919 r. Jego nazwiskiem, jeszcze za życia, nazwano ulicę (obecnie J. Bocka).

W rynku oleśnickim 28 lipca 1886 roku następuje połączenie dwóch towarzystw śpiewaczych pod nową nazwą Męskiego Towarzystwa Śpiewaczego "Liedertafel". Z tej okazji na fasadzie jednej z kamienic rynkowych umieszczono tablicę pamiątkową z wizerunkiem liry i napisem: Männer Gesang-Verein "Liedertafel". Oels 1886. Może uda się ją zlokalizować.

W latach 1886/87 r. powstaje nowy miejski szpital z pięknym ogrodem - w cichym zakątku, którym była wówczas Nachodstrasse (Lwowska).

Powstała wtedy także fabryka mebli Otto Pohla przy ul. Fabrycznej (1886-1887 r.). Nieco później fabryka mebli luksusowych [1], [2] przy ul. Kilińskiego (1889), która potem znacznie się rozrosła i zatrudniała 180 robotników.

W 1889 r. wybudowano kaplicę cmentarną w środku "starego" cmentarza i obok w 1891 r. dom inspektora cmentarnego.

W 1890/93 wybudowano klub oficerski dla oficerów batalionu jegrów (późniejsze przedszkole) przy placu Kasztanowym (Kastanienplatz), później pl. Jegrów, a obecnie ul. Spacerowej.

W 1892 r. ukształtowano ostatecznie zewnętrzną postać budynku Ratusza i jego wewnętrzne rozplanowanie (są też informacje, że zdarzyło się to dopiero w 1896).

W 1893 r. Wybudowano budynek Protestanckiego Stowarzyszenia Kobiet przy ob. ul Hallera. Zobacz datę

W 1894 r. wybudowano hospital (dom opieki, dom starców) przy ul. Nachodstrasse (obecnie rozebrany). Stał na rogu ul. Lwowskiej i Skłodowskiej. Było to stałe miejsce rozmieszczenia tzw. hospitali na przestrzeni ostatnich 300 lat. Przedtem był tam kościółek św. Wawrzyńca wraz z cmentarzem - zniszczone w czasie wojny trzydziestoletniej (przed 1648 r.). Wirtembergowie wybudowali na tym miejscu pierwszy hospital.

W 1895 nastąpiła rozbudowa szpitala garnizonowego. Stał przy Lazaretgasse 3, obecnej ul. A. Cieszyńskiego.

W 1894 r. rozpoczęto projektowanie budynku Sądu Ziemskiego i Więzienia Powiatowego. Ich projektantem był znany architekt niemiecki Karl Friedrich Endell. Projekt ukończono w 1896 r., a budowę ok. 1897 r. Na temat daty wybudowania poczty nie ma jednolitych opinii. Poczta widnieje na widokówce z 1897 r.

Budynek poczty i sądu (z prawej).

W 1895 r. zatwierdzono budowę nowych domów na zapleczu budynków: poczty i obecnego sądu (obecnie ul. Sienkiewicza i Mickiewicza i tzw. mały park) [1], [2], [3]. Na widokówce z 1899 r. już istnieje zabudowa całej ul. Sienkiewicza.

Od 1894 r analizowano potrzebę wybudowania, a w 1901r. rozpoczęto i w 1903 r. wybudowano gimnazjum (zdjęcie poniżej) im. cesarza Fryderyka III (spalone w trakcie wojny) z salą gimnastyczną (istniejącą), na ścianie którego pozostało ciekawe logo Niemieckiego Towarzystwa Gimnastycznego z XIX w. Ze starego budynku gimnazjum przy ul. Wrocławskiej przeniesiono do niego organy. W 1903 roku zadanie to zostało zlecone świdnickiej firmie "Schlag und Söhne", która we współpracy z oleśnickim stolarzem Pohlem dokonała rozbudowy i unowocześnienia instrumentu. Uległ spaleniu w 1945 roku.

W tym roku także burmistrz R. Kallmann odsłonił tablicę pamiątkową poświęconą pamięci znanego XIX wiecznego niemieckiego pisarza Gustawa Freytaga w domu przy Rynku nr 45. Burmistrz rozpoczął upiększanie miasta mając na celu ściągnięcie do miasta rencistów oraz ludzi poszukujących cichego zakątka do zamieszkania.

W 1896 roku właściciel hotelu "Elysium" E. Bittner otworzył w przebudowanej sali stały Teatr Miejski (Stadttheater). Sala mogła pomieścić na parterze i galerii około 600 - 700 widzów. Wieloletnie starania o założenie w Oleśnicy stałej sceny teatralnej zostały zakończone powodzeniem. Niestety, magistrat nigdy nie powołał własnego zespołu aktorów i śpiewaków. Śpiewakom często towarzyszyła orkiestra Batalionu Jegrów nr 6. Intensywna działalność orkiestr wojskowych w Oleśnicy, a szczególnie orkiestry wymienionej jednostki, spowodowała zapewne, że w mieście nigdy nie powstała zawodowa bądź amatorska orkiestra cywilna. Życie muzyczne Oleśnicy zostało zdominowane przez zespoły wojskowe.

W 1897/98 r. wybudowano budynek wodociągów przy Birkenallee (ul. Brzozowa) oraz wieżę ciśnień przy Wartenbergerstrasse (ul. Wojska Polskiego), która miała się stać symbolem nowoczesnej Oleśnicy. Także w tym roku wybudowano budynek gazowni (nie należy mylić tego faktu z istnieniem sieci gazowniczej) oraz wybudowano rzeźnię miejską, która ze względów higienicznych miała zastąpić liczne małe rzeźnie na terenie miasta.

Nauczyciele zatrudnieni w szkołach w Oleśnicy i pobliskich miejscowościach na początku 1897 roku utworzyli nowe stowarzyszenie muzyczne - Towarzystwo Śpiewacze Nauczycieli (Lehrer-Gesang-Verein). Próby zespołu odbywały się co dwa tygodnie w budynku hotelu "Kaiserhof".

W 1899 r. nowy budynek otrzymała katolicka szkoła powszechna przy obecnej ul. Prusa, wzniesiono pomnik Ottona von Bismarcka przy Domu Wdów

W 1899-1900 wybudowano budynek Urzędu Ziemskiego Księstwa Oleśnicko-Milickiego oraz park, w którym w 1901 r. postawiono pomnik cesarza Fryderyka III.

W latach 1896-1899 r. zmodernizowano budynki więzienia przy obecnej ul. Wały Jagiellońskie.

W 1901r. uruchomiono nową zmechanizowaną fabrykę obuwia przy ul. Kilińskiego. W latach międzywojennych drugi z największych zakładów w mieście - zatrudniający ok. 400 robotników.

W latach 1903/1904 r. przebudowano koszary dragonów przy Nachodstrasse 10 dla potrzeb Oddziału Karabinów Maszynowych nr 8 (MGAbt nr 8) - obecnie dom mieszkalny przy ul. Lwowskiej 27, naprzeciw Urzędu Skarbowego. Znany architekt niemiecki Hans Poelzig wykonuje (1903-1905) plany rozbudowy kościoła zamkowego (oryginały planów w Bibliotece łańcuchowej, kopie w Berlinie [1], [2], [3], [4], [5], [6]). Podczas rozpoczętej pod kierunkiem H. Poelziga modernizacji -15. lipca 1905 r. kościół ulega katastrofie. W 1906 przystąpiono do jego odbudowy, którą kierował radca budowlany Koehler, a potem Stossel. 12 maja 1910 r. oficjalnie zakończono remont. Z tej okazji odbyło się wiele uroczystości.

W 1905 r. (inne dane - 1906 r.) wybudowano kasyno oficerskie dla Regimentu dragonów nr 8, przy obecnej ul. Wojska Polskiego. Wcześniej kasyno znajdowało się na ul. Sejmowej 11. Wybudowano również budynek przedszkola przy Magazinstrasse (ul. KIlińskiego).

W 1907 r. powstaje kanalizacja miejska. Do 1912 r. większość domów w mieście podłączono do kanalizacji. Wybudowano budynek oczyszczalni ścieków przy ul. Wałowej i tzw kwadraty - naturalną oczyszczalnię.

W 1908 r. wystawiono na Gęsiej Górce Pamiątkowy kamień strzelców oleśnickich, a w domu przy ul. Kościelnej 13 umieszczono tablicę poświęconą pamięci pisarza Karla von Holtai

W 1910-1913 r. powstają Główne Warsztaty Kolejowe (Reichsbahnausbesserungswerk Öels) z plnowanym zatrudnieniem 1000 -1500 robotników. Obecnie Z.N.T.K. przy ul. Moniuszki.

W 1910 r. poprowadzono linię kolejową w kierunku Międzyborza i Odolanowa. Oleśnica staje się ważnym węzłem kolejowym i drogowym.

1 stycznia 1911 popłynęła z elektrowni siechnickiej do Oleśnicy (i powiatu) energia elektryczna dwiema niezależnymi liniami wysokiego napięcia. Swoją sieć miały koszary Regimentu Dragonów nr 8.

W 1911-1913 powstaje szkoła powszechna dla chłopców (ilustracja poniżej) z piękną salą gimastyczno-koncertową. Wcześniej wybudowane Gimnazjum jak i ta szkoła reprezentuje architektoniczny styl dolnośląski, nawiązujący do zamku książąt oleśnickich. Budownictwo oleśnickie (także i mieszkaniowe) miało więc swój styl. Elementem tego stylu były płaskorzeźby herbu Oleśnicy umieszczane na nowych budynkach użyteczności publicznej (miejskich).

W 1912 r. następca tronu przemawia do mieszkańców.

4 kwietnia 1913 r. w oparciu o nowe zasady pisowni uznano za obowiązująca nazwę Oels zamiast Öls.

Po 1914 r. widokówki wzywają do walki za Cesarza i Niemcy.

Widokówka patriotyczna

15 sierpnia 1919 r nowym burmistrzem zostaje dr Ernst Schlitzberger (praca doktorska obroniona w 1911 r, na uniwersytecie w Rostocku - "Die Anfechtbarkeit der Vertrage auf Leistung an einen Dritten nach burgerlichem Recht". Mieszkał przy Gartenstrasse 8).

W 1918 r. rozpoczęto produkcje pieniędzy zastępczych (notgeldów) dla Oleśnicy.

W 1922 r. wybudowano nowy budynek starostwa przy ul. Słowackiego. W byłych koszarach MGAbt nr 8, przy obecnej ul. Lwowskiej oddano do użytku pierwszą ludową bibliotekę. Po 1920 r. wojskowa administracja koszar przekazała Koszary I i II, MGAbt nr 8 i lazaret wojskowy na cele mieszkaniowe. Uzyskano 88 mieszkań 2-4 pokojowych. Z wojskowych placów ćwiczeń zorganizowano place i sale ćwiczeń gimnastycznych.

Po 1922 r. rozpoczęł się zdecydowany rozwój budownictwa mieszkaniowego (komunalnego, spółdzielczego, kolejowego i prywatnego), co zaowocowało do 1930 r. wybudowaniem ponad 1000 mieszkań. Spółdzielnia mieszkaniowa rozpoczęła budowę osiedla mieszkaniowego w wschodniej części miasta, pomiędzy ul. Wileńską a ul. B. Krzywoustego (ok. 250 mieszkań). Kolej budowała mieszkania w okolicach RAW (ul. S. Moniuszki - 90 mieszkań), a miasto pomiędzy B. Krzywoustego i J. Poniatowskiego (330 mieszkań). Bogatsi mieszkańcy wybudowali dla siebie, lub do wynajęcia ok. 350 mieszkań.

Domy miejskie (urzędników) przy ob. ul. Daszyńskiego i Poniatowskiego

Domy z owalnymi dachami przy ob. ul. F. Sudoła i A. Krajowej

Domy przy ob. ul. Krzywoustego

Budownictwo kolejowe przy ob. ul. Moniuszki

W 1922 r. przeorganizowano i doposażono Straż Pożarną. Założono elektryczny system alarmowania, do którego było podłączonych 30 strażaków. Ułatwiało to alarmowanie i skróciło czas dojazdu do pożaru. Dobrze wyposażoną remizę strażacką uzupełniono w motopompy i w samochód strażacki z 12 miejscami siedzącymi.

W Oleśnicy, jak i w całych Niemczech ( Europie) panuje hiperinflacja. Cena 1 kg chleba wynosi 3 miliardy marek, za szklankę piwa trzeba załacić 4 miliardy. Cenom z 1923 r. poświęcono medal Sytuację opanował nowy kanclerz Gustav Stresemann wprowadzając 15 listopada 1923 roku reformę walutową, w której stare pieniądze wymieniono w stosunku jedna Rentmarka (potem Reichmarka) na jeden bilion starych marek. Wielu mieszkańcom nie opłacało się wymieniać pieniędzy inflacyjnych niższych nominałów na nowe i dlatego używano ich do rozpałki.

W latach 1922-27 powstaje kompleks wypoczynkowy. W latach 1925/26 - rozbudowano Oleśnickie Sale miejskie i stworzono jedną z najnowocześniejszych scen na Dolnym Śląsku. Rozwija się sport i powstają różne stowarzyszenia sportowe. Sukcesy osiaga klub piłkarski SSC Oels.

1926 r. Parada Stowarzyszenia Rowerzystów "Germania" na ul. 3 Maja	Klub piłkarski

W 1926 r. wybudowano gmach Urzędu finansowego przy obecnej ul. Wojska Polskiego. Spalony w styczniu 1945 i odbudowany po wojnie jako hotel robotniczy.

1 kwietnia 1928 r od powiatu oleśnickiego odłączono Psie Pole.

W 1930 r wybudowano szpital ubezpieczalniany przy ul. Mickiewicza (może to być błędna informacja, gdyż ten budynek jest pokazywany na pocztówkach sprzed 1914 r.).

W wyborach z 1933 r. na ogólną ilość 68 712 mieszkańców powiatu - 25 400 głosowało na NSDAP (na SPD ok. 6 tys i KPD ok. 1200 osób). Wskazuje to na silne wpływy nazistów. Poniżej zdjęcie z parady na oleśnickim rynku w 1933 r. z okazji wygrania przez nich wyborów. Widoczne sklepy R.Bernsteina i J. Katza zostały wkrótce wymalowane hasłami antyżydowskimi, potem rozbito szyby i najpewniej odebrane właścicielom. Podobnie postąpiono i z innymi sklepami. Rozpoczęto rugowanie Żydów z miejsc pracy i fizyczne znęcanie.

W 1933 r., po objęciu władzy przez NSDAP - burmistrz Ernst Schlitzberger, po 14. letnim okresie sprawowania władzy, został żłożony z urzędu. Jego miejsce zajął Karl Reinhard (poprzednio wiceburmistrz), który był ostatnim niemieckim (do 1945 r.) burmistrzem Oleśnicy.

W 1933 r. miasto liczyło 15 728 mieszkańców, z tego 12 044 ewangelików, 3 041 Katolików, 144 Żydów.

Defilada w 1933 r. Zdjęcie z czasopisma STERN. Własność DŻS przy PiMBP w Oleśnicy.

W 1934 r. następuje militaryzacja Oleśnicy. Rozpoczyna ją budowa koszar dla Pułku Kawalerii nr 8 (szkolącego jednostki zwiadowców. Obecnie noszą one nieformalną nazwę Białych koszar). Były budynek koszar batalionu Jegrów zostaje ponownie obadzony przez wojsko. W 1937 rozpoczyna się budowa lotniska wojskowego.

W 1935 zmieniono nazewnictwo niektórych ulic, honorując działaczy hitlerowskich, w tym A. Hitlera. Także zmieniono stare polskie (częściowo zniemczone) nazwy wsi powiatu oleśnickiego na niemiecko-brzmiące (wcześniej, po 1892 r., zmieniono nazwy miejscowości, w których występowało słowo "Polnisch" np. Polnisch Ellguth na Alt Ellguth).

W 1935 roku w wyniku tzw. ustaw norymberskich, pozbawiano Żydów ochrony prawnej, zakazano im pełnienia funkcji publicznych, wykonywania niektórych zawodów, pozbawiano własności i obywatelstwa Rzeszy. W marcu 1938 r. wszyscy Żydzi otrzymują polecenie pracy przymusowej. Podczas nocy kryształowej w Oleśnicy spalono synagogę i zniszczono 5 sklepów. Atakowano fizycznie właścicieli sklepów i firm. W 1933 r. w Oleśnicy mieszkało 118 Żydów, a w 1939 tylko 18

W 1939 miasto liczyło 18 219 mieszkańców.

cdn.

Literatura:
Das Buch der Stadt Oels in Schlesien / hrsg. vom Magistrat der Stadt Oels in Schlesien anläßlich des 675 jährigen Stadtjubiläums. Bearb. vom Schlitzberger. Berlin. 1930
Pięć wieków medalierstwa śląskiego. Wyd. Muzeum Śląskie w Gorlitz 1999 r. Tekst i zdjęcia F.P. Maercker
Oleśnica. Monografia miasta i okolic. red. Michalkiewicz S. Ossolineum. Wrocław. 1981
Drożdżewska A. Życie muzyczne w Oleśnicy w XIX w. Praca magisterska. Wrocław 2004
Messerschmidt E. Aus vergilbten Oelser Blätter berichtet. Oelser Heimatkreisblatt s.14. Nr 6; 8/94.
Mrozowicz W., Wiszewski M. Oleśnica od czasów najdawniejszych po współczesność. Atut Wrocław 2006
Oelser Heimatblatt oraz Oelser Heimatkreisblatt ze zbiorów Działu Dokumentów Życia Społecznego PiMBP w Oleśnicy (Dziękuję Mirosławowi Gutowskiemu za tłumaczenie).

Strony internetowe poświęcone Hohenzollernom.
www.allegro.pl
http://www.literad.de/geschichte/oels.html
http://www.geschichte-on-demand.de/oels.html

http://wiki-de.genealogy.net/Zimmermann_-_Beschreibung_der_D%C3%B6rfer_des_Oelsnischen_Kreises

http://de.wikipedia.org/wiki/Landkreis_Oels

http://wiki-de.genealogy.net/Landkreis_Oels

http://www.territorial.de/ndschles/oels/landkrs.htm

http://www.verwaltungsgeschichte.de/oels.html