Gustaw Freytag i Karl von Holtei w Oleśnicy

Przeglądając mapy Oleśnicy sprzed 1939 r. zastanawiałem się dlaczego dwie ulice noszą nazwiska pisarzy Gustawa Freytaga i Karla von Holtei (Gustaw Freitag Strasse to ul. Pocztowa. Holtei Strasse to ul. S. Żeromskiego). Nie były to nazwiska polityków i zasłużonych wojskowych, które nadawano na "sugestie z góry" (szczególnie po 1935 r.). Tak więc mogły to być nazwiska nadane samodzielnie przez władze miasta. Sądzić należy, że nadano je w momencie budowy tych ulic, czyli na przełomie XIX/XX. Dlaczego ich wybrano, a nie innych także znanych niemieckich pisarzy? Przyjąłem hipotezę, że byli oni związani z Oleśnicą i rozpocząłem poszukiwania ich związków z miastem.

Związek Gustawa Freytaga z Oleśnicą.

Czytając o poczynaniach znanego Oels-nickiego burmistrza Richarda Kallmanna (objął stanowisko w 1883 r.) można było się dowiedzieć, że w 1895 r. burmistrz odsłonił tablicę pamiątkową poświęconą Gustawowi Freytagowi. Czarna Tablica marmurowa rozmieszczona była nad drzwiami wejściowymi do klatki schodowej domu przy Rynku nr 45 (na rogu obecnej ul. B. Prusa). Napisano na niej złotymi literami, że w tym domu w latach 1829-1835 spędził swoje gimnazjalne lata Gustaw Freytag.

Podobizna G. Freytaga, dom w Kluczborku, w którym urodził się i płyta pamiątkowa poświęcona temu zdarzeniu.	Dom w rynku oleśnickim, w którym mieszkał w okresie gimazjalnym G. Freytag. Strzałką pokazano tablicę to upamiętniającą.

Czyli tutaj musiał mieszkać G. Freitag, należący później do najpopularniejszych niemieckich pisarzy XIX w. I rzeczywiście, mając 13 lat zamieszkał w 1829 r. w domu swojego wuja - prezesa Sądu oleśnickiego. Miał bowiem uczyć się w renomowanym Gimnazjum oleśnickim (byłe Gymnasium Illustre). Ukończył tę szkołę w 1835 r. z tytułem prymusa. Później Oleśnicy nie odwiedził, chociaż o swoim uczniu pamiętała dyrekcja gimnazjum, wysyłając mu gratulacje z powodu różnych sukcesów literackich.

Ten dom nie istnieje - uległ zniszczeniu w styczniu 1945 r. W latach 60-tych na jego miejscu miejscu wybudowano "plombę" o mniejszej szerokości, aby zwiększyć szerokość ul. B. Prusa. Wynika to z poniższego zdjęcia, na którym porównawczo pokazano zabudowę przed i powojenną.

O życiu i twórczości Gustawa Freytaga można przeczytać w książce Piotra Pregiela. W niej każdy znajdzie objaśnienie przypisywanej mu polonofobii i wielu zapewne z tą etykietką nie będzie się zgadzać. W książce istnieje rozdział "Gimnazjum w Oleśnicy", dotyczący nauki pisarza w tej szkole (dziękuję autorowi za wyrażenie zgody na zamieszczenie rozdziału na tej stronie). Skrótowe przedstawienie treści książki znajduje się w internecie.

Literatura

Pregiel P. Ślązak - Prusak - Nacjonalista Gustaw Freytag. Wrocław 1999.
Pregiel P. Gustaw Freytag - Ślązak zapomniany. Gimnazjum w Oleśnicy. Kluczborski Kurier Samorządowy nr 3/46 z 1994 r.

Związek Karla von Holtei z Oleśnicą

Podstawowe informacje o jego życiu podano na http://pl.wikipedia.org/wiki/Karol_Edward_Holtei

Karl von Holtei w młodości był aktywnym polonofilem i żywo interesował się przeszłością Polski oraz aktualną sytuacją Polaków na Śląsku. W 1822 roku napisał dramat zatytułowany Stanisław, czyli cudowne ocalenie (Stanislaus oder: Die wunderbare Rettung) poświęcony historii porwania ostatniego króla Polski Stanisława Augusta Poniatowskiego. Premiera miała miejsce we Wrocławiu w 1826 roku. Najważniejszym dziełem Holtei’a o tematyce polskiej była śpiewogra (Liederspiel) zatytułowana Stary wódz (Der alte Feldherr), której prapremiera odbyła się w 1825 roku w Berlinie. Dzieło to poświęcone było postaci Tadeusza Kościuszki oraz wydarzeniom Insurekcji Kościuszkowskiej. W warstwie muzycznej istotną rolę odegrały polskie tańce narodowe, w tym dwukrotnie cytowana melodia tzw. poloneza kościuszkowskiego. (Leszek Dziemianko: [hasło] Holtei, Karl von. W: Encyklopedia Wrocławia, op. cit., s. 281; M. Zduniak: Karol Holtei i jego „Stary wódz”. W: Powstanie Kościuszkowskie i jego Naczelnik. Historia i tradycja. Red. Teresa Kulak, Mirosław Frančić. Oficyna Cracovia. Kraków 1996 s. 241 - 249).

Postać Karla von Holtei’a zapisała się na stałe w historii Oleśnicy. Czynnikiem powodującym częste odwiedzanie miasta były względy rodzinne - mieszkały tutaj jego macocha i siostra. Na rok 1845 przypadł dłuższy pobyt poety w mieście. Wtedy dzięki niemu założono fundację Domu Małego Dziecka. Mieszkańcy również doceniali Jego zainteresowanie życiem kulturalnym miasta oraz chętne włączanie się w działalność charytatywną.

Wcześniej i później Jego sztuki były wystawiane w Oleśnicy. M. in. Stary wódz (Der alte Feldherr); sztukę te także wystawiono w teatrze książęcym w Szczodrem. W latach trzydziestych XIX wieku powstało w mieście amatorskie Towarzystwo Teatralne „Harmonia”, którego celem było organizowanie sporadycznych przedstawień teatralnych połączonych z działalnością charytatywną. Stała siedziba zespołu, w której odbywały się przedstawienia mieściła się w budynku Domu Strzeleckiego (Schießhaus). Pierwszym przedstawieniem zrealizowanym przez aktorów Towarzystwa, a odnotowanym w lokalnej prasie, była prezentacja sztuki Karla von Holtei’a - Lenore z muzyką Carla Eberweina. Przedstawienie odbyło się 10 kwietnia 1837 roku w sali oleśnickiej Resursy (w budynku Domu Strzeleckiego) i połączone było ze zbiórką datków na rzecz miejscowych ubogich. Sztukę Holtei’a - Lenore wystawiono w XIX wieku w Oleśnicy jeszcze dwukrotnie. W 1862 roku dzieło to figurowało w repertuarze występów gościnnych zespołu Wilhelma Reisslanda, natomiast w 1867 roku sztukę prezentowała trupa teatralna Josepha Thomasa.

Zasługi K. von Holtei dla miasta docenili mieszkańcy i na domu, w którym zatrzymywał się umieszczono pamiątkowa tablicę. Czy w Oleśnicy bylibyśmy skłonni ponownie ją odtworzyć? Nazwać jakąś nową ulicę, bezimienna szkołę itp. nazwiskiem Karla von Holtei? Czy do tego dorośliśmy? Wątpię, aby władze miasta widziały taką potrzebę. We Wrocławiu umieszczono tablicę jemu poświęconą, w Obornikach Śl. nazwano szkołę średnią jego nazwiskiem.

Powyższy tekst powstał przy pomocy pani Agnieszki Drożdżewskiej, która przysłała materiały i wyjątki ze swojej pracy magisterskiej

LIteratura:

Drożdżewska A. Życie muzyczne w Oleśnicy w XIX w. Praca magisterska. Wrocław 2004