Monety miasta i księstwa oleśnickiego

Najwcześniejsze monety sugerujące związek z Oleśnicą pochodzą z lat 1230-1309. Na poniższym kwartniku, pomimo występowania orła św. Jana Ewangelisty - znajduje się napis H DUX GLOGOVIE (Henryk książę głogowski), wskazujący na mennicę głogowską. Oleśnica od 1294 r. należała do księstwa głogowskiego i być może dlatego pojawiają się monety tam bite z "elementami oleśnickimi". Po powstaniu księstwa Oleśnickiego - Oleśnica obok Trzebnicy, Wińska, Smogorzewa, Namysłowa i Sycowa miała już swoją mennicę. Była ona własnością księcia, ale może została wydzierżawiona miastu (podaje się, że wybijano wówczas kwartnik z dużą litera Z, jeleniem oraz napisem OLESNITZ. A może dotyczy to miasta OLESNITZ na terenie Niemiec?). Od 1323 r. istniała unia monetarna Namysłowa z Oleśnicą, Wołowem i Trzebnicą.

Monety wybite w okresie Piastów

Denar duży (brakteat szeroki) bity w Oleśnicy. Srebro. Śr. 25 mm. Lata emisji 1230-1290. Na uwagę zasługuje już ukształtowany herb, który w późniejszym okresie stał się herbem Piastów oleśnickich.

Kwartnik - awers: orzeł śląski (nie jest to orzeł św. Jana Ewangelisty). Lata emisji 1273-1309 - początkowo tylko bita w Głogowie. Kwartnik odpowiadał 1/4 skojca (stąd nazwa) i 1/96 części grzywny, waga jego wynosiła 1,7g i była próby XIV. Średnica 24 mm. W pierwszym dziesięcioleciu XIV w. bity w większości księstw śląskich.

W 1300 r. rozpoczęto w Czechach produkcję groszy praskich (1/2 skojca lub 2 kwartniki), które stały się podstawowym środkiem płatniczym na Śląsku (i w Polsce) i wyparły kwartniki. Ponowne bicie monet nastąpiło w początku XV w. (W literaturze wzmiankuje się, że mennica istniała w Oleśnicy od 1400 do 1785 r.).

Grosz oleśnicki [wg 1] - awers: orzeł św. Jana Ewangelisty i literka "o". Rewers: tarcza z orłem śląskim i literka "n". Stop metalowo- srebrny, śr. 24 mm, rok emisji 1430. Być może, że jest to opis niżej przedstawionego halerza. Występuje różnica w średnicach.

Halerz miejski w znacznym powiększeniu

Postacie orła św. Jana Ewangelisty z różnych bić monety

Monety wybite w okresie Podiebradów

Uwaga: niektóre monety "poprawiłem" graficznie w celu pominięcia uszkodzeń i wyodrębnienia istotnych historycznych szczegółów.

Podiebradowie byli właścicielami Złotego Stoku - 17 marca 1502 r. cesarz wydał im przywilej na bicie złotych florenów i groszy. Początkowo monety bito w Ząbkowicach. Nie wykluczone, że te z herbem Oleśnicy (pokazane wyżej) bito w Oleśnicy. Potem ze względu na znaczne wydobycie złota w Złotym Stoku - książę Karol I przenosi (1507 r.) mennice do tego miasta i umieszcza w zamku książęcym. W 1520 r. buduje nową mennicę w Złotym Stoku.

Grosz z 1518 r. Srebro. Awers - postać Karola I, rewers - orzeł ziębicki. Waga 2,0 g, śr. 25 mm.

Od 1507 r. bito w Złotym Stoku srebrne grosze, a od 1510 głównie floreny reńskie z podobizną św. Jakuba, a od 1522 r. dukaty z podobizną św. Krzysztofa - patrona złotostockich górników (więcej o monetach wybijanych przez Podiebradów ziębicko-oleśnickich na stronie http://zlotystok.gad.pl/ oraz http://someoldcoins.org/saur/g/s022.htm). Św. Krzysztof musiał zająć znaczące miejsce w rodzinie Podiebradów, skoro nawet zbudowana w 1605 r z inicjatywy Karola II ambona w kościele zamkowym była podtrzymywana przez figurę tego świętego.

Złoty dukat o wadze 3,52 g i średnicy 21 mm (wielkość obecnej 2-złotówki, lecz o 1/3 cieńszy) wybity w 1522, 1529, 1532, 1544 r. Na awersie postać św. Krzysztofa; Na rewersie herb księstwa ziębicko-oleśnickiego. Mincerz NB od 1522

Dukat z 1561, Joachim, Henryk III i Karol II

3 dukaty z podobizną Karola I. Awers -KAROLVS. D.G. DVX. MVNSTERBERG. Rewers - IOACH. HEN. IO. G.D. MVNSTERB. Sprzedano na aukcji za 57 tys.$

KAROLVS.D.G.DVX.MVNSTERG - Karol, z Bożej łaski książę ziębicki. Dopiero książę Jan zaczął dodawać także Oleśnicę.

Moneta wydana ok. 1536 ku pamięci Karola I, przez jego syna Jana. Na awersie postać Karola I, na rewersie Jana.

Moneta 2 dukatowa śr. 27.4mm, waga 6.98 g. Awers: PA - TER, KAROLVS. D.G. DVX. MVNSTERBERGENSIS. Rewers: FIL - IVS, IOHANNES. D.G. DVX. MVNS. SYL. OLS. COM. GLAC.

Monety z podobizną Jana Podiebrada

Złote dukaty z podobizną Jana Podiebrada z 1553, 1559, 1561 i 1563 r. wybite w Złotym Stoku. Średnica 21 mm, waga 3,5 g. W latach 1553-1565 wybito trzy rodzaje dukatów z różnymi rysunkami herbów.

Dukat 1564. Awers: IOHAN.D.G.DVX.MVN.SL.OL.CO.GL. Rewers: MONETA.AVRE.NOVA.REICHSTFNI. Waga 3,53 g

Moneta dukatowa - Henryk III i Karol II z 1565 r.

Monety z Karolem II

Karol II. Talar srebrny z 1611 r.

6 dukatów z 1611 r. Postać Karola II, śr. 28 mm, waga 20.94 g. Prawdopodobnie bita tym samym stemplem co i srebrny talar. Moneta ta została sprzedana na aukcji za 32.000 $

Moneta złota sześcio-dukatowa z podobizną Karola II z roku 1615. Awers: CAROLVS. D:G. DVX. MVNST. ET. OLS: CO: GLA. Rewers: SVPREM. PER. VT. SIL. CAPIT.1615. Śr 41.7mm, waga 20.89 g. HT. Hans Tuchmann. Analogiczną monetę wybito w 1616 r., stemplem monety 1 talarowej z 1616 r. Waga 20, 73 g; średnica 28 mm.

Talar z 1617 r. poświęcony śmierci Karola II. Duży wymiar monety i czytelny tekst może
sprowokuje czytelnika strony do odczytania trudnego (skróty) napisu.

Monety z podobiznami synów Karola II

Złote 4 dukaty o wadze 13.73 g z podobiznami braci - księcia bierutowskiego Henryka Wacława Podiebrada (z lewej) i księcia oleśnickiego Karola Fryderyka Podiebrada (z prawej), wybite w 1620 r. Na uwagę zasługuje ciekawe rozłożenie herbu księstwa ziębicko-oleśnickiego.

Złoty Stok był własnością Podiebradów do 1574 r., ale monety złote z herbem Podiebradów ziębicko-oleśnickich bito tam jeszcze w 1582 r. (Dukat 7,0 g).

Potem rozpoczęto bicie monet w Oleśnicy. Mennica książęca stała na ul. Rycerskiej niedaleko rynku. Wybijano tam na przykład w okresie od 1611 do 1616 r. tj. za czasów Karola II monety 3 krajcarowe. W okresie 1619-1623 tj. za czasów Henryka Wacława i Karola Fryderyka talary złote i srebrne, monety 3 i 24 krajcarowe.

Złote 5 dukatów z podobizną braci Henryka Wacława (z prawej) i Karola Fryderyka Podiebradów z 1620 r. Na rewersie pełny herb Podiebradów ziębicko - oleśnickich. Inicjały mincerza HT (Hans Tuchmann). W 1921 wybito złote 2 dukaty o śr. 35 mm i wadze 10.32 g. Inicjały HT

Talar srebrny z 1620 r. śr. 41 mm, waga 28,44 g. Mincerz BH. HENRYK WACŁAW i KAROL FRYDERYK. Awers: Zwrócone do siebie popiersia obu władców, pod nimi data: 1620, w otoku napis przedzielony jabłkiem królewskim: D:G+HEINRI.WENCES+ET+CAROL.FRIDE.FRAT. Rewers: Pod trzema klejnotami pięciopolowa tarcza herbowa. Po bokach małe litery BH (istnieją odmiany tej monety, ze względu na rozmieszczenie monogramu BH). Obwódka wewnętrzna i napis przedzielony tarczą: DVC.SIL.MONS. - .ET.OLS.CO:GLA. Z: www.ggn.pl

24 krajcary z 1623 r.

24 krajcary z 1623 z obniżoną zawartością srebra - kipper. Mincerz BZ

3 krajcary z 1613 r. śr. 20 mm, waga 1.54 gr. z podobizną Karola II. Mincerz BS

Moneta okolicznościowa o wartości 1/8 talara poświęcona śmierci Karola II w 1617 r.

3 krajcary - kippery z 1621 r. Inicjał mincerza BH

3 krajcary - kippery z 1622 r. Inicjał mincerza HT (KT?)

Monety 3 krajcarowe bito w latach 1611, 1612 (dwa rodzaje), 1613, 1614 (dwa rodzaje) 1615 i 1616. Był to okres rządów Karola II. Dlatego na awersie była jego podobizna.
Inicjały mincerza BS lub VBS

Za czasów Henryka Wacława i Karola Fryderyka bito te monety w latach 1619 (OM), 1619 (BH) 1620 (BH), 1620 (HT) 1621 (BH), 1622 i 1623. W nawiasach podano inicjały mincerza. Obecnie wiadomo, że HT to Hans Tuchmann.

W latach 1619-1623 nastąpił kryzys monetarny tzw. Kipper und Wipperzeit. Wówczas w monetach zaniżano zawartość srebra. Spowodowało to hiperinflację (wartość pieniądza obniżyła się do 8%). W księstwie oleśnickim kipperami były monety wybite w 1621-1623 r. Aby przywrócić wartość pieniądza 26. 06.1623 r.cesarz Ferdynand II nakazał zamknąć wszystkie mennice książęce i miejskie na Śląsku (także w Oleśnicy) i bicie monet jedynie w cesarskiej mennicy we Wrocławiu. To pozwoliło przywrócić do obiegu dobrą monetę. Nastąpiła ponad 50 -letnia przerwa w wydawaniu monet przez książąt oleśnickich.

Monety wybite w okresie Wirtembergów

Talary

Talar z 1674 r. Sylwiusz Fryderyk. Średnica 48 mm, 56,55 g. Mincerz Samuel Pfahler. Istnieją dwie odmiany monety.

Talar z 1675, śr. 48 mm, 56,97 z postacią Sylwiusza Fryderyka. Mincerz Samuel Pfahler. napis SYLVI. FRID: D: G: DUX: WIRT: TE: I: S: OLS:

Talar, śr. 43 mm z 1681 r., z postacią Christiana Urlyka

Talar z 1716 r., śr. 47 mm, z postacią Karola Fryderyka (1704-44). Widoczny pełny herb Wirtembergów oleśnickich z dodanym herbem Heydenheim.

Talar wybity w 1686 r. przez Sylwiusza Fryderyka z powodu śmierci matki - Elżbiety Marii Podiebrad - nestorki pierwszej śląskiej linii Wirtembergów. Bierutów. 27, 84 g. Jan Neidhardt. Powiększ

Powyżej pokazano rewers oleśnickiej złotej dwutalarówki z 1676. Na nim pokazano zarys Oleśnicy i napis: "Si deus pro nobis, quis contra nos", co znaczy: "Bog jest z nami, kto chce być przeciwko nam". Jest to typowy napis na monetach wydawanych na Dolnym Śląsku (m.in. w księstwie brzeskim). Na taśmie herbu wirtembergów napis "Olsna in Silesia" W ramce, obok daty widnieją inicjały SP czyli Samuela Pfahlera, także projektującego medale i monety dla książąt oleśnickich (obok Jana Neidhardta). Awers zdobi popiersie księcia Sylviusza Fryderyka.

Talar srebrny Karola Chrystiana Erdmanna (1744-1792) wybity we Wrocławiu w 1785 r. waga 22 g. Wybito cztery warianty monet (różnica w szczegółach). Książę zlecił wybicie 2000 szt. tych monet. Wybito 4000 szt. Mincerz IGH - Johann Gottlieb Held.

Krajcary

15 krajcarów z 1675 r. z wizerunkiem Sylwiusza Fryderyka, srebro, śr. 25-29 mm. Waga ~ 5,8 g. Mincerz SP., inna odmiana z tego roku posiada inaczej ułożony napis. Z 1674 Wardein IIT - Johann Justus Tolle

Sześć krajcarów z 1674 r., srebro, 25/27 mm, 2.83 g., - Sylwiusz Fryderyk. Mincerz Samuel Pfahler. Zauważalne róznice w innym projekcie tego samego mincerza, także z tego samego roku. 6 krajcarów 1678 r. 6 krajcarów z 1713 r. (CVL to inicjały wardejna mennicy oleśnickiej Chrystiana von Loh). 1715 r. (CVL). Wardejn sprawował nadzór nad utrzymaniem właściwej próby stopu do wyrobu monet. Inna nazwa - probierz. Inny wardejn - FCV - Franz Carl Uhle

3 krajcary 1695 r. śr. 21 mm, waga 1,5 g. Z podobizną Sylwiusza Fryderyka. Wardein I I T. Inna odmiana z prostym monogramem mincerza. 3 krajcary z 1675 r., i podobną monetę wybito 1674, 1676. 1677, 1698, 1701, 1702 (Wardein CVL)

1 krajcar z podobizną Christiana Urlyka z 1683 r. (powiększony z 1680 r.)

Półkrajcar z 1682 r. (1680,83, 84 ) jednostronne

Grosze

3 grosze z 1695 r. W tym czasie (jeszcze i w 1699 r.) wardejnem mennicy oleśnickiej jest LL czyli Łukasz Laurencjusz. Iinicjały umieszczono pod ogonem orła.

Grosz Christiana Urlyka z 1680 r.

Przeliczenia wartości monet:

Wiardunek = 1/4 grzywny = 12 groszy
biały grosz = 1/48 grzywny - Jan Turzo, jako biskup wrocławski Jan V, wybijał w latach 1506-1509 w nyskiej mennicy grosze, talary oraz dukaty. Ciekawą monetą jest tak zwany grosz biały, nazwa ta odnosi się do grosza śląskiego, jego emisję uzgodniono w porozumieniu z 1506 roku między miastami Wrocławiem, Świdnicą, biskupem wrocławskim Janem V Turzonem a książętami legnicko-brzeskim i ziębicko-oleśnickim. Grosz biały zawierał 0,78 g czystego srebra, odpowiadał wartości 1/36 florena, występował też jako jednostka obrachunkowa równa 12 halerzom lub 6 denarom
1 marka = 60 groszy
1 skojec = 2 grosze
1 fennig = 2 halerze
1 denar = 2 halerze
1 krajcar = 4 fennigi = 8 halerzy
1 grosz = 12 fennigów = 24 halerzy
1 gulden (fl) = 60 k(g)rajcarów = 240 fennigów = 480 halerzy
1 złoty gulden = 2-3 guldeny
1 dukat = 4 guldeny
5 srebrnych groszy = 1 gulden.
floren - florencka moneta złota o wadze 3,54 g. Odpowiednik węgierskich guldenów, cekinów (Włochy), goldguldenów (Niemcy), złotych florenów (Czechy), złotych ecú (Francja), czerwonych złotych (Polska).

Po wojnach napoleońskich, przeprowadzono w Niemczech reformę pieniężną. Zlikwidowano dobre grosze, krajcary, groszyki, trojaki, denary i inną drobną monetę. Odtąd 1 talar równał się 30 srebrnym groszom, natomiast 1 sgr = 12 fenigom. Następna reforma pieniężna nastąpiła w r. 1875. Wtenczas wprowadzono dziesiętny system miar i wag, a talary zastąpiono markami (1 tal. = 3 marki) i fenigami.

Literatura:
1. Zapiski Oleśnickie Nr 1. Herb i barwy miasta. TPMO. Oleśnica 1992.
2. Gumowski M. Moneta na Śląsku. w: Historia Śląska. Od najdawniejszych czasów do roku 1400. T III. pod red. W. Semkowicza. Kraków 1936
3. Czechowicz B. Książęcy mecenat artstyczny na Śląsku u schyłku średniowiecza. DIG. Warszawa 2005
4.Codex Diplomaticus Silesiae T.19 Schlesiens neuere Münzgeschichte Breslau 1899

Ilustracje złotych monet bitych w Złotym Stoku z: http://zlotystok.gad.pl/zs_monety.php?PHPSESSID=e07baa64ba82bd1b46d182032cc24b85
http://www.zlotystok.pl/sciezka/pl/12mennica.htm

Ilustracje innych monet zaczerpnięto z aukcji na:
www.allegro.pl

http://www.wcn.pl/

http://www.dcatalog.de/

http://www.ggn.pl/

http://someoldcoins.org/

http://www.kuenker.de

http://www.busso-peus.de/

http://www.stacks.com/


Samuel Pfahler (Pfaler) - notki bibliograficzne o oleśnickim mincerzu znajdują się w poniższych publikacjach (informację przysłał Pan Robert Pieńkowski - dziękuję). Jeśli ktoś ma te książki - proszę o wypisy dotyczące tego mincerza.

1. Mikołajczyk A., Leksykon numizmatyczny, Warszawa-Łódź 1994, s. 229-230.
2. Petráň Z., Radoměrský P.: Ilustrovaná encyklopedie české, moravské a slezské numismatiky, Praha 2001, s. 169.
3. Saurma-Jeltsch H., Schlesische Münzen und Medaillen, Breslau 1883, reed. Olomouc 1991, s. 65.

Od autora • Początki miasta • Oleśnica piastowska • Oleśnica Podiebradów • Oleśnica Würtembergów
Oleśnica za Welfów • Oleśnica po 1885 r. • Zamek oleśnicki • Kościół zamkowy • Inne zabytki
Fortyfikacje • Herb Oleśnicy • Herb księstwa • Inne herby • Drukarnie
Książęce krypty • Kary i pręgierz • Pomniki • Wojsko w Oleśnicy • Numizmaty • Walki w 1945 r.
Renowacje zabytków • Kalendarium • Biografie historyczne • Zasłużeni dla Oleśnicy
Artyści oleśniccy • Autorzy • Inni artyści • Fotograficy • Wspomnienia osadników • Mapy • Zagadki
Ciekawostki • Co pod ziemią? • Landsmannschaft Oels • Galeria • Wydawnictwa oleśnickie
Bibliografia • Linki • Podziękowania • Zobacz księgę gości • Dopisz się do księgi
Napisali o nas