Remigiusz Szczuraszek
Hans Pohl XVI-wieczny zegarmistrz z Oleśnicy
03.05.2026 r.

Pierwsze wzmiankowanie zegarmistrzów oleśnickich pojawiło się w dziele J. Sinapiusa w 1707 r. [1]. Okazuje się, że już jakoby wcześniej miał w Oleśnicy swój warsztat zegarmistrz Hans Pohl, wzmiankowany w 1573 r. w Watch Wiki - encyklopedii o zegarach [2].

Hans Pohl niemiecko-czeski zegarmistrz

Hans Pohl był zegarmistrzem  z Oleśnicy na Śląsku  i być może prawnukiem Antona Pohla, pochodzącego z Saksonii. Anton Pohl jest wspominany jako zegarmistrz - budowniczy pierwszego ołomunieckiego zegara artystycznego. Pod kierownictwem astronoma i uczonego Pavla Fabriciusa oraz Hansa Pohla  zegar astronomiczny  został w roku  1573 całkowicie odnowiony. Hans Pohl zmarł w roku  1584  w  Ołomuńcu.

Ratusz w Ołomuńcu. Widać wnękę na zegar astronomiczny. Wikipedia

Pohl Anton Niemiecko-czeski zegarmistrz [3], podobno dziadek Hansa.

Według legendy i starszej literatury Anton Pohl miał w roku  1419, po ukończeniu  zegara ratuszowego przy Rynku Staromiejskim w Pradze, przybyć do  Ołomuńca  i zbudować pierwszy ołomuniecki  zegar artystyczny (Kunstuhr). Ten miał zostać uroczyście "poświęcony/oddany" w  1422 r.  Sama postać Antona Pohla oraz powstanie takiego zegara w tak wczesnym terminie są jednak  bardzo kontrowersyjne.

Dzisiejsze ustalenia dotyczące  procesu budowy i rozwoju  ołomunieckiego zegara ratuszowego wiążą powstanie  wnęki dla zegara  z zakrojonymi na szeroką skalę późnogotyckimi przebudowami, rozpoczętymi w  1477 r. , natomiast  pierwsza pewna wzmianka  o istnieniu tego zegara pojawia się dopiero przy roku  1519.

Czyli postać Antoniego jest wspominana w tradycjach, ale niepodparta źródłami z tamtego okresu, gdyż ich nie ma lub jak dotąd nie odkryto. Hans Pohl za to jest postacią potwierdzoną historycznie i widnieje w opisach i źródłach dot. ołomunieckiego zegara.

Curt Dietzschold uzupełnił [4]:

"W 1550 roku, a więc po 130 latach, działało już jednak tylko czeskie wskazanie godzin i pojawiało się kilka figur. Dlatego rada miejska Ołomuńca wezwała  Hansa Pohla, zegarmistrza w Oleśnicy na Śląsku, prawnuka budowniczego, aby doprowadził zegar ratuszowy do porządku i go rozbudował. Pohl wtedy też zmienił  zegar 24-godzinny  na  12-godzinny  i wzbogacił całość o kilka mechanicznych figur, a zwłaszcza o muzykę organową. Wspierał go przy tym sławny uczony, koronowany poeta, publiczny wykładowca medycyny na Uniwersytecie Wiedeńskim i cesarski matematyk  Paulus Fabricius z Lauben. On jako matematyk i astronom zaprojektował w  1574  roku  stella-planetarium, a także  stuletni kalendarz  na lata  1570-1671."

Natomiast w czasopiśmie śląskim "Zeitschrift des Vereins für Geschichte Schlesiens" (1905) s. 205 dowiadujemy się o historii budowy tego zegara na ratuszu w Ołomuńcu, o mistrzach, którzy byli przy tym zatrudnieni: o mistrzu murarskim Hansie Hornie z Nysy przy wznoszeniu surowej bryły, o ślusarzu i zegarmistrzu  Hansie Pohlu z Öls, o wspomnianym już astronomie dr. Fabriciusie z Wiednia, także o cesarskim nadwornym medyku i autorze najstarszej mapy Moraw, o ludwisarzu Georgu Hochpergerze oraz innych - o twórcach zegara ratuszowego, o snycerzach Georgu Merbotcie i Christophie Zenkerze, o malarzu Philippie, o mistrzu ślusarskim Davidzie Hartmannie odpowiedzialnym za wykuwanie sali ratuszowej itd.

Widać wnękę zegarową Pojawianie się figur Zegar astronomiczny w Ołomuńcu
Zegar astronomiczny w Ołomuńcu składa się z 6 tarcz, działa jak  zegar, wskazuje datę, dzień i miesiąc - jest kalendarzem i pokazuje też model nieba, fazy księżyca i pozycję słońca na tle znaków zodiaku. W określonych godzinach uruchamia się też pokaz figurek - uderzają w kowadło, grają na trąbce itp.

Najważniejsza jest duża tarcza astronomiczna, która przedstawia ruch ziemi i ciał niebieskich w ujęciu heliocentrycznym. Na dole znajduje się część kalendarzowa z miesiącami i scenami odnoszącymi się do cyklu roku.

Zachowały się zwykłe zegarki wykonane przez Hansa Pohla.

Zwykłe zegarki Hansa Pohla z ok. 1570 r. z muzeum w Ołomuńcu

Mechanizm zegarka

Dodatkowe źródła wspominające Hansa (Jana, Hanusa) Pohla:

https://archivy.olomouc.eu/archivy/detail-archivalie/22764?utm_source=chatgpt.com - pod tym linkiem w 3 akapicie pojawia się: "mistr Jan Pohl z [slezské] Olešnice"

https://disk.cpilot.cz/muzeum-komenskeho/2021/01/AXdD23dQIQjV7UfXlaKn.pdf?utm_source=chatgpt.com - u dołu strony 48 w ostatnim akapicie można znaleźć, też czeskie wspomnienie o hansie z Olesnicy na śląsku.

https://is.muni.cz/th/tmra5/Z_historie_olomouckeho_hodinarstvi.pdf?utm_source=chatgpt.com - praca kompilująca literaturę i odwołująca się do zapisów miejskich: wskazuje, że w 1561 w miejskich zapisach pojawia się Hanuš Pohl "rodem z Olešnice ve Slezsku" i że zatrudniono go przy zegarach wieżowych (ratusz i klasztor dominikanów św. Michała).

Niestety, nie znalazłem, jak dotąd, wzmianek w samej Oleśnicy o Hansie... wszystkie dotyczą ratusza w Ołomuńcu.

Literatura:

1. https://www.olesnica.nienaltowski.net/Zegarmistrzowie.Olesnica.htm

2. https://watch-wiki.org/index.php?title=Pohl,_Hans

3. https://watch-wiki.org/index.php?title=Pohl,_Anton