Marek Niena速owski
Obro鎍y miasta - bractwo strzeleckie (kurkowe)

Zapewnienie bezpiecze雟twa miastu i zamieszkuj帷ej w nim ludno軼i by這 jednym z podstawowych obowi您k闚, jakie spoczywa造 na jego w豉dzach. W pierwszym, polokacyjnym okresie, nad prawid這w i skuteczn realizacj tego zadania czuwa w鎩t. Po 1407 r. odpowiedzialno嗆 za obron miasta i spok鎩 jego mieszka鎍闚 przesz豉 w r璚e rajc闚 ole郾ickich, reguluj帷ych ca這kszta速 篡cia miejskiego.

rys. Zbigniew Podurgiel

Po wybudowaniu mur闚 miejskich, baszt, bram itp. - do pe軟ienia s逝瘺y patrolowej i wartowniczej na murach oraz w basztach i bramach miejskich (a w przypadku napa軼i zbrojnej do czynnej ich obrony) zobowi您ani byli mieszka鎍y - g堯wnie cz這nkowie cech闚 rzemie郵niczych, kt鏎ym burmistrz wraz z rajcami powierzyli strze瞠nie wyznaczonych fragment闚 fortyfikacji. Ka盥y cech mia obowi您ek przygotowania i uzbrojenia ludzi do obrony miasta. Dlatego zadaniem cechu by這 staranie si o zakup r騜nego sprz皻u wojskowego. Ka盥y zg豉szaj帷y ch耩 wstapienia do cechu musia posiada podstawowe uzbrojenie, kt鏎ym by he軛 i miecz, ewnentualnie dodatkowo 逝k, kusza, w堯cznia, halabarda, a bogatsi muszkiet. Cz這nkowie cech闚 byli sprawni w swoim rzemio郵e, a niezby sprawni w rzemio郵e wojennym. Dlatego konieczne by造 獞iczenia w strzelaniu do celu z 逝k闚, potem z kusz i w XVI wieku z broni palnej. 鑿iczenia te odbywa造 si kilka razy w roku, powstawa szczeg鏊ny rytua - opracowywano zasady 獞icze w strzelaniu, warunki bezpiecze雟twa, rodzaje tarcz strzelniczych, spos鏏 oceny, rodzaje nagr鏚 za celno嗆 strzelania. kary za nieobecno嗆 na strzelnicy itp. Z czasem ten rytua - kodyfikowano, zapisywano i stawa si on zwyczajowym prawem. A strzelcy 陰czyli si w grupy i zacz瘭i przyjmowa nazw bractwa strzeleckiego. Wielkim zwolennikiem tego bractwa by ostatni Piast ole郾icki Konrad X Bia造. Ju w闚czas musia造 istnie ich zal捫ki na ziemi ole郾ickiej. Formalnie bractwo powsta這 w Ole郾icy w 1511 r. za czas闚 Karola I Podiebrada. Aby mogli oni skutecznie wype軟ia swe obowi您ki, konieczne by這 sta貫 獞iczenia pos逝giwania si broni.

Strzelano do imitacji koguta (kura) wykonanego w glinie lub do tarczy. Udzia w zawodach strzeleckich bra這 prawie ca貫 miasto. Zawody te by造 rodzajem festynu ludowego, a ka盥y mieszczanin m鏬 przy tej okazji znale潭 dla siebie rozrywk. Zawody bractwa strzeleckiego, kt鏎e odbywa造 si w we wtorek po Zielonych 安i徠kach stawa造 si prawie 鈍i皻em miejskim.

Przed zawodami strzelcy gromadzili si w ko軼iele, z kt鏎ego udawali si na strzelnic w pochodzie przez miasto. Udzia w zawodach strzeleckich dla m這dych rzemie郵nik闚 by obowi您kowy. Liczba zawodnik闚 by豉 uzale積iona od liczebno軼i cechu, starsi cechu za mieli obwi您ek prowadzenia list zawodnik闚 i przekazywania ich do rady miejskiej. Zawodnicy musieli korzysta z w豉snej broni, kt鏎 przed rozpocz璚iem zawod闚 pokazywali starszym bractwa. Po zaj璚iu stanowiska na strzelnicy, zawodnicy czekali na odpowiedni znak starszego bractwa, kt鏎y prowadzi zawody. Nast瘼nie nale瘸這 odda tylko jeden strza. Po nim nast瘼owa豉 przerwa, podczas kt鏎ej starsi bractwa, lub wyznaczeni przez nich ludzie, sprawdzali wynik strzelania. Kto trafi kura w 貫b, ogon lub skrzyd這, dostawa w nagrod cynowy p馧misek z wyobra瞠niem ustrzelonej cz窷ci. Kto za trafi w piersi kura, zostawa zwyci瞛c. Obwo造wano go kr鏊em kurkowym na ca造 rok. W nagrod otrzymywa r騜norodne nagrody np. srebrny puchar (nagroda przechodnia) oraz zwolniony by od p豉cenia w tym okresie podatk闚 i ce. W XVII-XIX by造 to medale, monety, uzbrojenie itp.

Po zako鎍zeniu zawod闚 organizowano barwny poch鏚 ulicami miasta, aby uczci nowego i starego kr鏊a kurkowego. Na czele pochodu kroczy triumfator zawod闚, od鈍i皻nie ubrany z odznak swojej godno軼i, za nim pod捫ali starsi bractwa, za kt鏎ymi niesiono chor庵wie brackie. Ko鎍ow cz窷 pochodu tworzyli cz這nkowie bractwa i zawodnicy, kt鏎zy brali udzia w zawodach, a tak瞠 muzykanci (werbli軼i czy tr瑿acze). Ten barwny poch鏚 udawa si na miejsc pocz瘰tunku, kt鏎y by pocz徠kowo skromny i w zasadzie ogranicza si do piwa.

Z czasem zabroniono przechowywa bro w domu, Ani nawet nosi mieszczanom. Ponadto w豉dze miejskie zakupywa造 bro do w豉snej zbrojowni (zwanej te cekhauzem) i ewentualnie dla potrzeb wyposa瞠nia zaci篹nego wojska (dotyczy這 to du篡ch miast - na ten cel cz這nkowie cech闚 opodatkowali si po 2 gr.). Zbrojownia mie軼i豉 si najprawdopodobniej w jednej z wie bramnych miasta. Proch powinien by przechowywany w oddzielnym miejscu zwanym prochowni. W 1538-1540 r. dawn synagog (po wyrzuceniu 砰d闚 z Ole郾icy) dostosowano do warunk闚 arsena逝 miejskiego, a do czasu wybudowania budynku arsena逝. Brak jest informacji jaki rodzaj uzbrojenia przechowywano w Ole郾icy. Dla przyk豉du:

Spis arsena逝 Strzelina z 1371 r. - 17 he軛闚, 25 p馧pancerzy, 3 kolczugi, 8 dobrych w堯czni, 6 par r瘯awic i 5 sztuk broni palnej oraz beczu趾a prochu.

Warownia Brodnica (Krzy瘸cy). W roku 1419 by這 13 armat z pociskami kamiennymi, 28 katapult do miotania pocisk闚 o這wianych (z zapasem o這wiu), 3 tony prochu, 1 tona saletry, 120 kusz, 30.000 be速闚, 6 pancerzy lekkich zw. "platami", 3 pary nagolennik闚, 13 napier郾ik闚, 24 he軛y oraz 25 tarcz. Dla por闚nania - w roku 1664 warownia posiada豉 pi耩 armat (dwie z 瞠laza, trzy z br您u) oraz dwa mo寮zierze (jeden 瞠lazny, jeden br您owy).

Spis arsena逝 (pocz徠ki XVII wieku) w kaliskim cekhauzie (http://www.stary.kalisz.pl/go_strazmiejska.php) - 9 dzia貫k, niewielkie dzia趾o do kul kamiennych, 80 hakownic, 6 miecz闚 i 2 halabardy, 13 zbroi, 8 przy豚ic, 5 pancerzy, 16 karwaszy [naramiennik闚], 1 bania z Or貫m [tj. du篡 proporzec], 2 chor庵wie i 1 b瑿en oraz 3 beczki prochu i 3 beczki saletry, a tak瞠 1 forma [odlewnicza] do dzia豉 i 1 mniejsza do dzia趾a. O arsenale g這gowskim wi璚ej napisa Nowakowski D.[4].

W 1556 r. gdy do bram 奸御ka zbli瘸這 si zagro瞠nie tureckie, cesarz Maksymilian II nakazuje obowi您kowe 獞iczenia we w豉daniu broni przez wszystkich mieszczan. Wtedy zabawa w strzelanie, zamienia si w wojsko - wzrasta ranga bractw strzeleckich i jednocze郾ie rosn wymagania. Struktury bractwa zaczynaj przypomina wojskowe. Od tej pory troszczono si o dobre zaopatrzenie cech闚 w bro i amunicj. Wtedy te tarczami dla armatek by造 imitacje namiot闚 tureckich. Ostatnim ksi捫璚ym zwolennikiem bractw strzeleckich by K.Ch. Erdmann (zm. 1792 r.).

W niekt鏎ych miastach mieszka鎍y mieli obowi您ek posiadania strzelb jeszcze w pocz徠kach XVIII w. Np. Statut i przepisy porz康kowe miasta Wo販zyn, 1722 rok [6]. W nim napisano:

   15.  Ka盥y mieszczanin powinien posiada strzelb i bagnet oraz potrzebne do niej kule, proch i lonty. Bro powinna by w ka盥ej chwili zdatna do u篡tku, aby wykorzysta j przy zagro瞠niu z zewn徠rz. Strzelby nie wolno sprzeda, chyba 瞠 posiada si wi璚ej, ni jedn sztuk.                                                  

   16.   Mieszczanie wyznaczeni do pilnowania jarmark闚, powinni posiada sprawn strzelb. R闚nie wartownicy nie mog od這篡 broni w czasie s逝瘺y. Gdy przechodzi osoba dystyngowana, powinni prezentowa przed ni bro. Za nieprzestrzeganie tego nakazu grozi grzywna w wysoko軼i 6 srebrnych groszy.

Bractwa strzeleckie posiada造 sw鎩 maj徠ek (w drodze zakup闚 i darowizn) - pola, ogrody, stawy, lasy itp. Dzi瘯i temu uzyskiwa造 zyski i pieni康ze przeznacza造 na budow (modernizacj) strzelnic, zakup budynk闚 na Domy strzeleckie, nagrody itp.

Bractwo strzeleckie pocz徠kowo nie posiada這 jednolitych stroj闚, potem ka盥e miasto ustala這 sw鎩 w豉sny. W 1812 r. wprowadzono w Prusach jednolity uniform bractwa, a w 1849 i 1874 dokonano w nim zmian.

W okresach wojennych lub rozruch闚, bractwo strzeleckie uzpe軟ia這 wojsko. W 1813 r. bractwa po陰czy造 si z nowo utworzon Gwardi Obywatelsk w Korpus Strzelecki. Podczas Wiosny Lud闚 w 1848 r. cz這nkowie bractwa stanowili podstawow si喚 powo豉nej Gwardii Obywatelskiej (naturalnie - wyst徙ili przeciw mieszka鎍om miasta, chc帷ych reform).

Dla potrzeb bractwa wybudowano w Ole郾icy strzelnic. O miejscu rozmieszczeniu pierwszej znanej strzelnicy i Domu Bractwa Strzeleckiego mo積a s康zi na podstawie sztychu M. Meriana - znajdowa造 sie obok Bramy Mariackiej. O kolejnym Domu w tym miejscu pisze w swoim dziele J. Sinapius - podaje, 瞠 ksi捫 Sylwiusz Fryderyk wybudowa tam (24 lipca 1690 r.) nowy Dom Bractwa. Przy braku strzelnicy mo積a by這 zapr鏀zy ogie (podczas strzela o tytu Kr鏊a Kurkowego w Namys這wie w 1782 r., spalono prawie ca趾owicie miasteczko Rychtal). Inn form 獞icze i rywalizacji miedzymiastowej (Bierut闚, Syc闚) - by造 zawody tzw. strzelania do wo逝. W XVIII w. strzelnic przeniesiono w okolice obecnej ul. Wile雟kiej, przy niej powsta ogr鏚ek strzelecki.

W XIX w. a mo瞠 jeszcze wcze郾iej wybudowano w Ole郾icy Dom Strzelecki. W 1900 r. bractwo uzyska這 zapewne kolejny sztandar. Z tej okazji wybito medal. 250 (350?) lecie bractwa uczczono uroczy軼ie w 1860 i wybito medal z tej okazji. 400 lat bractwa ole郾ickiego obchodzono uroczy軼ie w 1911 r. Z tej okazji wybito tak瞠 medal oraz wydano kartk pocztow


"Dru篡na w historycznym pochodzie" kartka pocztowa wydana w 1911 r.
z okazji 400-lecia bractwa strzeleckiego w Ole郾icy. Z kolekcji Krzysztofa Dziedzica [7]

Zobacz:

Literatura

  1. Das Buch der Stadt Oels in Schlesien / hrsg. vom Magistrat der Stadt Oels in Schlesien anl魠lich des 675j鄣rigen Stadtjubil酳ms. Bearb. vom Schlitzberger. Berlin. 1930.
  2. Drabina J. 砰cie codzienne w miastach 郵御kich w XIX i XV w.Wyd. Skryba. Wroc豉w 1998
  3. Hartmann F. Czapli雟ki M. Dzieje miasta Zi瑿ice na 奸御ku. Wroc豉w 1992
  4. Nowakowski D., Elementy obronne 鈔edniowiecznego miasta i bro w mie軼ie na przyk豉dzie G這gowa w 鈍ietle 廝鏚e pisanych i archeologicznych w: G這g闚, 鈔edniowieczne miasto nad Odr, G這g闚 2018.
  5. Strzelnica przy ul. Wile雟kiej
  6. Historia miasta WOzZYN w ramach historii okolic Wo販zyna zestawione przez HENRYKA GAWELA. Druk: Wiadomo軼i Kluczborskie S.z.o.o. Kluczbork (link do artyku逝 znikn掖)
  7. Dziedzic K., Pozdrowienie z Ole郾icy 2. Poczt闚ki z lat 1898 - 1944 z kolekcji autora, Ole郾ica 2018



Od autora Lokacja miasta Ole郾ica piastowska Ole郾ica Podiebrad闚 Ole郾ica Wirtemberg闚
Ole郾ica za Welf闚
Ole郾ica po 1885 r. Zamek ole郾icki Ko軼i馧 zamkowy Pomniki Inne zabytki
Fortyfikacje Herb Ole郾icy Herby ksi瘰tw Drukarnie Numizmaty Ksi捫璚e krypty
Kary - pr璕ierz i szubienica Wojsko w Ole郾icy Walki w 1945 roku Renowacje zabytk闚
Biografie znanych os鏏 Zas逝瞠ni dla Ole郾icy Arty軼i ole郾iccy Autorzy Rysowali Ole郾ic
Fotograficy Wspomnienia osadnik闚 Mapy Co pod ziemi? Landsmannschaft Oels
Wydawnictwa ole郾ickie Recenzje Bibliografia Linki Zauwa篡li nas Interpelacje radnych
Alte Postkarten - widok闚ki Fotografie miastaRysunki Odeszli Opisy wybranych miejscowo軼i
CIEKAWOSTKI ZWIEDZANIE MIASTA Z LAPTOPEM, TABLETEM ....
NOWO列I