Stara synagoga - kościół Zbawiciela (Salvatora)

Ten mały kościółek prawdopodobnie pochodzi z XIV wieku. Wzmiankowany po raz pierwszy w 1417 r. Pierwotnie była to dwunawowa, orientowana synagoga w stylu gotyckim. Podobno była wzorowana na "Staronová synagóga" z Pragi wybudowanej w 1270 r. Prawdopodobnie żydzi oleśniccy pochodzili z Pragi i już w XIV w. zamieszkiwali Oleśnicę. W 1329 r. Konrad I potwierdził sobie prawo sprowadzania ich do swego księstwa. Kahał liczył kilka rodzin, ale majętnych. Dlatego możliwe było wybudowanie synagogi. Mieli najpewniej swoją dzielnicę w mieście obok synagogi, razem z rytualną rzeźnią, szkołą i osobną furtą w murach miejskich (jest w tym samym miejscu do dziś). Nie wiadomo, czy wówczas posiadali kirkut w obrębie murów. W 1530 sprowadzono z Pragi architekta do nadzoru remontu synagogi (może z nim przybył z Pragi pierwszy drukarz oleśnicki Chaim Schwarz?). Wskazuje to na bliskie kontakty kahału oleśnickiego z praskim oraz ochrony ze strony Podiebradów.

Widok kościoła wg Wernera i obecny:

Kościół na rysunku F.B. Wernera z ok. 1750 r., czyli kilkanaście lat po odbudowaniu. Wieża jest błędnie ustuowana (podobny błąd wykonał rysując kościół NMP). Rysownik nie pokazał obecnie istniejącego wejścia do kościoła.	Wschodnia ściana szczytowa ze śladami dawnych ostrołukowych gotyckich okien. Pośrodku elewacji w dolnej części oskarpowania ściany, widoczne są pozostałości zewnętrznej obudowy wnęki z aron ha-kodesz.	Rysunek wschodniej ściany

Po przepędzeniu żydów z miasta w 1535 r. - synagogę używano jako magazyn. Później zamieniono na arsenał miejski. W celu umożliwienia wtaczania beczek (magazyn) lub armat (arsenał) - przebito szerokie wejście do kruchty i podobne w ścianie wschodniej (widoczne na powyższym zdjęciu - pokryte białym tynkiem).

Po stu sześćdziesięciu latach, w roku 1695, pastor Beniamin Dexter przy wsparciu finansowym jego brata - odnowił budowlę i przebudował ją na zbór ewangelicki, który otrzymał wezwanie Salvatora (Zbawiciela). Wówczas koadjuktorem katechety i kaznodzieją został późniejszy badacz przyrody L. D. Hermann. Podczas pożaru miasta w roku 1730 kościół spłonął. Pożar musiał być bardzo niszczycielski, skoro doprowadził do zawalenia sklepienia.

Cztery lata później kościół został odbudowany w stylu baroku, z fundacji księżnej Juliany Sybilli Charlotty (żona Karola Fryderyka Wirtemberga). Pamiątką po fundatorce jest kartusz rozmieszczony na loży książęcej. Na nim zachował się stylizowany monogram J S (obok tenże w odbiciu zwierciadlanym). Może również na kartuszu istnieje stylizowana litera W (Wirtemberg).

Kartusz z monogramem Juliany Sibilli. Powiększ. Fot. Paweł Szczegodziński

Plan synagogi sprzed 1535 r. Schematycznie pokazano wnękę kapliczki oraz stół do wykładania i czytania Tory. Do tworzenia komputerowych planików - wykorzystano elementy planu z książki M. Starzewskiej.	Sala modlitwy jako dwunawowa hala o dwóch filarach przytrzymujących sześć pól sklepiennych. Pokazano sytuację po dobudowaniu kruchty.

Synagoga była dwunawowa, o dwóch filarach podtrzymujących sześć pól sklepiennych. Sala modlitwy miała wymiar 9,5 x 11,8 m. Jej środek zwyczajowo zajmowała bima (stół do wykładania i czytania Tory) otoczona balustradą. Na osi ściany wschodniej znajdowała się wnęka kapliczki z aron ha-kodesz (wnękę i bimę dorysowałem schematycznie na powyższym planie). Wnękę wypełniała szafa ołtarzowa, w której przechowywano zwoje Tory (pięcioksięgu Mojżeszowego). Pozostałościami dawnego układu Synagogi są:

• mury obwodowe z przyporami [przypory]
• ślady po gotyckich sklepieniach (nasady gotyckiego sklepienia, częściowo skute, znajdują się na strychu),
• ślady po gotyckich oknach [okno], [okna],
• pozostałości zewnętrznej obudowy kapliczki z aron ha-kodesz (wzmocniona przypora w miejscu osłabienia ściany, wywołanej wnęką) [widok na wprost], [widok z prawej].

Kiedy wybudowano kruchtę i wieżę (dodano 20.09.2009 r.)
W literaturze oleśnickiej przyjmowano, że kruchta powstała razem z budową synagogi. 17 sierpnia 2009 roku oglądając dokładnie wieżę kościoła, która miała być nadbudowana na kruchcie - dostrzegłem ślady przypory. Czyli kruchta i wieża zostały dobudowane do przypory (nie jestem architektem, są to przypuszczenia hobbysty). To może wskazywać, że kruchta została dobudowana już po wybudowaniu synagogi - być może, że nastąpiło to podczas remontu w 1530 roku lub po 1535 r., gdy synagoga przestała istnieć jako żydowski dom modlitwy. Ponownie przypatrzyłem się dokładniej małemu planikowi tej synagogi, wykonanemu przez M i K Piechotków [5] i stwierdziłem, że Oni o tym wiedzieli. Dlaczego nie wspomnieli o tym autorzy opracowań opisujących synagogę? Na powyższym planiku (z prawej) pokazałem schematycznie kruchtę jako dobudowaną do przypór. Nie wiadomo, czy najpierw istniała kruchta i potem do niej dobudowano wieżę. Na późniejsze dobudowanie wieży może świadczyć, być może, inny kolor cegieł. Jak wyglądały wieże pomiędzy 1620-1730 rokiem - pokazują poniższe ilustracje.

Widok wg D. Meisnera z ok. 1620 roku.	Widok wg M. Meriana z ok. 1650 roku.	Widok wg Ch. Wincklera z ok. 1730 roku, zapewne sprzed spalenia kościoła.

Jak wynika z rysunku D. Meisnera, wieża istniała już przed 1620 r. Czy wybudowano ją w 1530 r. czy nastąpiło to po przeznaczeniu jej na arsenał?

Problem z babińcem (dodano 02.08.2009 r.)
Z planiku wyżej przedstawionego wynika, że w synagodze początkowo nie było oddzielnej przybudówki przeznaczonej dla kobiet (babińca). Także z pokazanych powyżej ilustracji z 1620-1730 r. nie wynika, aby od strony zachodniej istniała przybudówka. Gdzie wobec tego przebywały kobiety mogące oglądać modły z ukrycia? Czy wewnątrz synagogi było, wydzielone przepierzeniem, pomieszczenie?

Na powyższym rysunku F.B. Wernera pojawia się niska i wąska przybudówka od strony zachodniej. Jej dach jest podobny do dachu wieży. M. Starzewska uznała, że ta przybudówka wybudowana była wraz z synagogą i służyła za babiniec. Swoje przypuszczenie oparła na jednolitości cokołu obiegającego całość budowli.

Na poniższym planie, to pomieszczenie jest równe szerokości kościoła. Jak wynika z rysunków i kierunku rozbudowy kościoła - przybudówka ta powstała zapewne podczas odbudowy kościoła w 1733 r. Potem zapewne rozbudowano ją wszerz i wzwyż. Bowiem w najwyższym punkcie przybudówki musiano umieścić organy (które znajdowały się poza obrysem dawnej synagogi). Ponadto przybudówka musiała zmieścić schody prowadzące do loży książęcej i empory oraz na chór muzyczny. Aby zapewnić komunikację oraz rozmieścić lożę książęcą i chór muzyczny - w ścianie zachodniej wybito trzy duże półkoliste przejścia.

Współczesny plan kościoła wg Marii Starzewskiej s. 142.	Obecny widok przybudówki z dachem mansardowym i niestety, współczesnym plastikowym (?) oknem w dachu. Gdzie konserwator zabytków?

Poniżej pokazano ambonę, lożę książęcą i chór muzyczny z organami z okresu sprzed 1945 r.

Widok na ołtarz i umieszczoną w nim ambonę. Ołtarz ujęty z dwóch boków kolumnami z figurą Chrystusa Zbawiciela w środku. Ołtarz połączony z amboną.	Bogato zdobiona Loża książęca z umieszczonym nad nią chórem muzycznym. Widoczne organy, które zaginęły po wojnie lub zostały przeniesione do innego kościoła. Powiększenie

W 1856 roku oleśnicki organmistrz Johann Gottlieb Anders, wybudował organy w tym kościele. Prawdopodobnie zastąpiły wcześniej używane, o których nic nie wiadomo. Nowe naprawiano już w 1872 roku.

Po niegroźnych uszkodzeniach wojennych, nie powodujących spalenia wyposażenia - poddano zbór remontowi konserwatorskiemu w 1968 r. Odnowiono również wyposażenie i dekoracje stiukową.

Współczesny widok wyposażenia kościoła. Fotografie autorstwa Pawła Szczegodzińskiego.

Widok na ołtarz i empory. Nad oknem widoczne wolutowe kartusze (Woluta - element dekoracyjny lub motyw ornamentalny w formie ślimacznicy, spirali, zwoju).	Ambona stanowiąca element ołtarza.Ołtarz ambonowy. Kaznodzieja wchodził na ambonę i jednoczesnie przemawiał z ołtarza. Miało to za zadanie podkreślenie znaczenie słowa i Pisma Świętego w liturgii.

Loża książeca. Nad nią nieistniejący już chór muzyczny osłonięty kratą. Pod sufitem bogaty kartusz w stylu regencji z gorejącym sercem. Na parapecie kartusz z monogramem Juliany Sibilli.	Prawa empora. Widoczne nad oknami wolutowe kartusze, pomiędzy oknami zwisy kampanul (Kampanula - motyw dekoracyjny złożony z kwiatów w kształcie dzwonka, zwróconych w dół). Nad ołtarzem kartusz z Okiem Opatrzności.

Kościółek ten obecnie jest filiałem wrocławskiej Parafii Ewangelicko-Augsburskiej oraz siedzibą Kościoła Zielonoświątkowego. Nabożeństwa dla parafian i turystów: w języku polskim: II i IV niedziela miesiąca o godz. 15.30.

Zobacz:
Nowa Synagoga

Literatura:
1. Starzewska M. Oleśnica. Ossolineum. W-w 1963
2. Oleśnica, Bierutów i okolice. Katalog zabytków sztuki w Polsce. Red. Pokora J., Zlat M. PAN. Warszawa 1983
3. Przyłęcki Mirosław. Najcenniejsze zabytki Oleśnicy. Zapiski oleśnickie nr 2. 1995
4. http://www.luteranie.pl/diec.wroclawska/pl/TURYSTA/~olesnica.htm
5. Najstarsze krakowskie synagogi - http://www3.uj.edu.pl/alma/alma/99/05.pdf  
6. http://www.geocities.com/abrasza/pl/
7. Len R. Oleśnica miasto znane i nieznane. Wyd. Galeria Powiatowej i Miejskiej Biblioteki Publicznej w Oleśnicy.1999
8. Das Buch der Stadt Oels in Schlesien / hrsg. vom Magistrat der Stadt Oels in Schlesien anläßlich des 675 jährigen Stadtjubiläums. Bearb. vom Schlitzberger. Berlin. 1930
9. Drożdżewska Agnieszka. Życie muzyczne w Oleśnicy w XIX w. Praca magisterska napisana pod kierunkiem prof. dr Marii Zduniak Wrocław 2004

Od autora • Początki miasta • Oleśnica piastowska • Oleśnica Podiebradów • Oleśnica Würtembergów
Oleśnica za Welfów • Oleśnica po 1885 r. • Zamek oleśnicki • Kościół zamkowy • Inne zabytki
Fortyfikacje • Herb Oleśnicy • Herb księstwa • Inne herby • Drukarnie
Książęce krypty • Kary i pręgierz • Pomniki • Wojsko w Oleśnicy • Numizmaty • Walki w 1945 r.
Renowacje zabytków • Kalendarium • Biografie historyczne • Zasłużeni dla Oleśnicy
Artyści oleśniccy • Autorzy • Inni artyści • Fotograficy • Wspomnienia osadników • Mapy • Zagadki
Ciekawostki • Co pod ziemią? • Landsmannschaft Oels • Galeria • Wydawnictwa oleśnickie
Bibliografia • Linki • Podziękowania • Zobacz księgę gości • Dopisz się do księgi
Napisali o nas