Stara synagoga - kościół Zbawiciela (Salvatora)
Synagoga
Ten mały kościółek prawdopodobnie
pochodzi z XIV wieku. Wzmiankowany po raz pierwszy w 1417 r. Pierwotnie była to orientowana synagoga w stylu gotyckim.
Podobno była wzorowana na "Staronová synagóga" z Pragi wybudowanej w 1270 r.
Prawdopodobnie żydzi oleśniccy pochodzili z Pragi i już w XIV w. zamieszkiwali Oleśnicę. W 1329 r. Konrad I potwierdził
sobie prawo sprowadzania ich do swego księstwa. Kahał liczył kilka rodzin, ale majętnych (dlatego możliwe było wybudowanie synagogi) i bardzo użytecznych dla księstwa. Mieli najpewniej swoją dzielnicę
w mieście obok synagogi, razem z rytualną rzeźnią, szkołą i osobną furtą w murach
miejskich (jest w tym samym miejscu do dziś). W 1530 r. sprowadzono z Pragi architekta do nadzoru remontu synagogi (może z nim przybył z Pragi pierwszy drukarz oleśnicki
Chaim Schwarz?).
Wskazuje to na bliskie kontakty kahału oleśnickiego z praskim oraz ochrony ze strony Podiebradów.
Synagoga była dwunawowa, o dwóch filarach podtrzymujących sześć pól sklepiennych. Sala modlitwy miała wymiar 9,5 x 11,8 m. Jej środek zwyczajowo zajmowała bima (stół do wykładania i czytania Tory) otoczona balustradą. Na osi ściany wschodniej znajdowała się wnęka kapliczki z aron ha-kodesz (wnękę i bimę dorysowałem schematycznie na poniższym planie). Wnękę wypełniała szafa ołtarzowa, w której przechowywano zwoje Tory (pięcioksięgu Mojżeszowego).
 |
 |
 |
Plan Starej-Nowej Synagogi. Wg http://www.synagogue.cz/. Widoczne znaczne podobieństwo tej synagogi z oleśnicką. Dodano 22.09.2010 r. |
Sala modlitwy jako dwunawowa hala o dwóch filarach przytrzymujących sześć pól sklepiennych |
Plan synagogi sprzed 1535 r. Schematycznie pokazano wnękę kapliczki oraz stół do wykładania i czytania Tory, umieszczony zapewne pomiędzy filarami |
Pozostałościami dawnego układu synagogi są:
Arsenał, magazyn
Po przepędzeniu żydów z miasta w 1535 r. - synagogę używano jako arsenał miejski (Zeughaus). Później zamieniono na magazyn (Wagenhaus?). W niektórych źródłach podają odwrotną kolejność. W celu umożliwienia wtaczania beczek (magazyn) lub armat (arsenał) - przebito szerokie wejście do kruchty i podobne w ścianie wschodniej (widoczne na poniższym zdjęciu - pokryte białym tynkiem). Jednak to by wskazywało na istnienie kruchty w XVI i w I połowie XVII wieku, co nie jest takie pewne.
Zbór ewangelicki
W roku 1685 (inne źródła 1695) pastor Beniamin Texter (1682 - pastor oleśnicki, 1688 - członek konsystorza i radca kościelny, 1695 - superintendent oleśnicki, 1707 we Wrocławiu)
przy wsparciu finansowym brata - odnowił budowlę i przebudował ją na zbór ewangelicki, który otrzymał wezwanie Salvatora (Zbawiciela). Wówczas koadjuktorem katechety i kaznodzieją został późniejszy badacz przyrody L. D. Hermann. Podczas pożaru miasta w roku 1730 kościół spłonął. Pożar musiał być bardzo niszczycielski, skoro doprowadził do zawalenia sklepienia.
Obecny widok kościoła:
 |
Wschodnia ściana szczytowa ze śladami dawnych ostrołukowych gotyckich okien. Pośrodku elewacji w dolnej części oskarpowania ściany, widoczne są pozostałości zewnętrznej obudowy wnęki
z aron ha-kodesz |
Cztery lata później kościół został odbudowany w stylu baroku, z fundacji księżnej Juliany Sybilli Charlotty (żona Karola Fryderyka Wirtemberga). Pamiątką po fundatorce jest kartusz rozmieszczony na loży książęcej. Na nim zachował się stylizowany monogram JS (obok tenże w odbiciu zwierciadlanym).
 |
Kartusz z monogramem Juliany Sibilli. Powiększ. |
Dodano 25.01.2012 r. Dr Piotr Oszczanowski, wprawnym okiem historyka sztuki, dostrzegł tam jeszcze literkę C, co w połączeniu z stylizowaną literą W (Wirtemberg) tworzy monogram JSCW (Juliana Sybilla Charlotta von Wirtemberg). To przedstawienie monogramu znalazła się również w najnowszej książce P. Oszczanowskiego [13].
Wykonano wówczas nowy hełm wieży (chorągiewka z datą 1733) i barokowe portale. Przekształcono otwory okienne, przebudowano wnętrze (zamiast zniszczonego krzyżowego sklepienia podpartego filarami dano drewniane pozorne sklepienie kolebkowe, usunięto filary), dodano nowe wyposażenie (ołtarz, loża książęca, chór muzyczny, empory) oraz zdobienia. Od tego czasu kościół prawdopodobnie był pod wezwaniem św. Barbary [4] lub św. Katarzyny [3]. Był wykorzystywany głównie na naboźeństwa świąteczne oraz na naukę dzieci.
Kiedy wybudowano kruchtę i wieżę (dodano 20.09.2009 r.)
W literaturze oleśnickiej przyjmowano, że kruchta powstała razem z budową synagogi. 17 sierpnia 2009 roku oglądając dokładnie wieżę kościoła, która miała być nadbudowana na kruchcie - dostrzegłem ślady przypory. Czyli kruchta i wieża zostały dobudowane do przypory (nie jestem architektem, są to przypuszczenia hobbysty). To może wskazywać, że kruchta została dobudowana już po wybudowaniu synagogi - być może, że nastąpiło to podczas remontu w 1530 roku lub po 1535 r., gdy synagoga przestała istnieć jako żydowski dom modlitwy.
 |
Synagoga lub kościół po dobudowaniu kruchty |
Na powyższym planiku pokazałem schematycznie kruchtę, jako dobudowaną do przypór. Nie wiadomo czy najpierw istniała kruchta i potem do niej dobudowano wieżę. Na późniejsze dobudowanie wieży może świadczyć, być może, inny kolor cegieł. Jak wyglądały wieże pomiędzy 1620-1737 rokiem - pokazują poniższe ilustracje.
 |
 |
 |
 |
Widok wg D. Meisnera z ok. 1620 roku. Również brak przybudówki |
Widok wg M. Meriana z ok. 1650 roku. Również brak przybudówki |
Widok wg Ch. Wincklera z ok. 1730 roku, zapewne sprzed spalenia kościoła. Również brak przybudówki |
Widok wg F.B. Wernera z 1737 roku. Już widoczna przybudówka. Dodano 22.09.2010 r. |
Jak wynika z rysunku D. Meisnera, wieża istniała już przed 1620 r. Czy wybudowano ją w 1530 r. czy nastąpiło to po przeznaczeniu jej na arsenał? Wspomniano, że istniało stanowisko dzwonnika kościoła św. Jana i kościoła Zbawiciela. Czy to oznacza, że w wieży istniał dzwon?
Problem z babińcem (dodano 02.08.2009 r.)
Z planiku wyżej przedstawionego wynika, że w synagodze początkowo nie było oddzielnej przybudówki przeznaczonej dla kobiet (babińca). Nie było babińca również w Staro-Nowej Synagodze (babiniec dobudowano później). Także z pokazanych powyżej ilustracji z 1620-1730 r. nie wynika, aby od strony zachodniej istniała przybudówka.
Babińce zaczęto dobudowywać do synagog w XV-XVI w. Może w oleśnickiej synagodze nie zdążono jej wybudować?
M. Starzewska uznała, że przybudówka pokazana niżej na planiku i na zdjęciu, została wybudowana wraz z synagogą i służyła za babiniec. Swoje przypuszczenie oparła na jednolitości cokołu obiegającego całość budowli.
Jak wynika z rysunków i kierunku rozbudowy kościoła - przybudówka ta powstała najpewniej dopiero podczas odbudowy i rozbudowy kościoła w roku 1733 (podobny pogląd zaprezentował dr Piotr Oszczanowski [13]). Bowiem w niej (w najwyższym punkcie) musiano umieścić organy (które znajdowały się poza obrysem dawnej synagogi). Ponadto przybudówka musiała zmieścić schody prowadzące do loży książęcej i empory oraz na chór muzyczny. Aby zapewnić komunikację oraz rozmieścić lożę książęcą i chór muzyczny - w ścianie zachodniej dawnej synagogi wybito duże półkoliste przejścia. Pozostaje wyjaśnić, czy wykonano babiniec gdzie przebywały kobiety podczas wizyty w synagodze?
 |
 |
Współczesny plan kościoła wg Marii Starzewskiej s. 142 |
Obecny widok przybudówki z dachem mansardowym |
Poniżej pokazano ołtarz ambonowy, lożę książęcą i chór muzyczny z organami z okresu sprzed 1945 r.
 |
 |
 |
Widok na ołtarz i umieszczoną w nim ambonę. Ołtarz ujęty z dwóch boków kolumnami z figurą Chrystusa Zbawiciela w środku |
Bogato zdobiona Loża książęca z umieszczonym nad nią chórem muzycznym. Widoczne organy, które zaginęły po wojnie lub zostały przeniesione do innego kościoła. Powiększenie |
Kościół był wcześniej otynkowany. Widać jego zaniedbanie. Wejście odbywało się przez kruchtę. Zdjęcie wykonano przed 1927 rokiem |
"W latach 1813-1824 używano kościoła w celach militarnych (magazyn broni?). W 1824 r. przywrócono mu jego religijne przeznaczenie i część jego, nie bez znaczenia, majątku przeznaczono jako wynagrodzenie (pensja) dla duchownych. Wówczas, na skutek sprzeciwu radnych miasta, uniemożliwiono jego rozbudowę na mieszkania dla diakonów. W roku 1833 nie powiódł się plan, przekształcenia go w powiatowy urząd pracy, czemu sprzeciwiła się książęca izba (1832-1840). Rok później chciano kościół przeznaczyć na salę gimnastyczną gimnazjum, ale temu sprzeciwił się superintendent Selliger" (tłumaczenie - Daria Krawczyk - dziękuję).
W 1856 roku oleśnicki organmistrz Johann Gottlieb Anders, wybudował organy w tym kościele. Prawdopodobnie zastąpiły te z 1733 roku lub późniejsze, o których nic nie wiadomo. Nowe naprawiano już w 1872 roku. W 1905-1910 r. kościół Zbawiciela w związku z remontem kościoła św. Jana był używany także do codziennej posługi wiernym.
Po niegroźnych uszkodzeniach wojennych, nie powodujących spalenia wyposażenia - poddano w latach 1968-1969 zbór remontowi konserwatorskiemu.
Współczesny widok wyposażenia kościoła. Fotografie autorstwa Pawła Szczegodzińskiego.
 |
 |
 |
Widok na ołtarz i empory. Nad oknem widoczne wolutowe kartusze (Woluta - element dekoracyjny lub motyw ornamentalny w formie ślimacznicy, spirali, zwoju) |
Ambona stanowiąca element ołtarza. Ołtarz ambonowy. Kaznodzieja wchodził na ambonę i jednoczesnie przemawiał z ołtarza. Miało to podkreślić znaczenie słowa i Pisma Świętego w liturgii |
Część górna ołtarza z rzeźbą Zbawiciela |
 |
 |
Loża książeca. Nad nią nieistniejący już chór muzyczny osłonięty kratą. Pod sufitem bogaty kartusz w stylu regencji z gorejącym sercem. Na parapecie kartusz z monogramem Juliany Sibilli |
Prawa empora. Widoczne nad oknami wolutowe kartusze, pomiędzy oknami zwisy kampanul (Kampanula - motyw dekoracyjny złożony z kwiatów w kształcie dzwonka, zwróconych w dół). Nad ołtarzem kartusz z Okiem Opatrzności |
 |
|
 |
 |
Kościółek ten obecnie jest siedzibą Kościoła Zielonoświątkowego.
Zobacz:
Nowa Synagoga
Literatura:
Od autora • Lokacja miasta • Oleśnica piastowska • Oleśnica Podiebradów • Oleśnica Wirtembergów
Oleśnica za Welfów • Oleśnica po 1885 r. • Historia miasta w skrócie • Zamek oleśnicki • Kościół zamkowy
Inne zabytki • Fortyfikacje • Herb Oleśnicy • Herby księstw • Drukarnie • Ciekawostki (ponad 400 tematów)
Książęce krypty • Kary - pręgierz i szubienica • Pomniki • Wojsko w Oleśnicy • Numizmaty • Walki w 1945 r.
Renowacje zabytków • Biografie znanych osób • Zasłużeni dla Oleśnicy • Artyści oleśniccy
Autorzy • Rysowali Oleśnicę • Fotograficy • Wspomnienia osadników • Mapy
Co pod ziemią? • Landsmannschaft Oels • Wydawnictwa oleśnickie • Recenzje
Bibliografia • Linki • Podziękowania • Księga gości • Dopisz się do księgi • Zauważyli nas
Alte Postkarten - widokówki • Fotografie miasta • Rysunki • Interpelacje radnych • Odeszli
Nowości • Szukam sponsora do wydania książki
