Stara synagoga - kościół Zbawiciela

Ten mały kościółek prawdopodobnie pochodzi z XIV lub XV wieku. Wzmiankowany po raz pierwszy w 1417 r. Pierwotnie była to dwunawowa, orientowana synagoga w stylu gotyckim. Podobno była wzorowana na "Staronová synagóga" z Pragi wybudowanej w 1270 r. Prawdopodobnie żydzi oleśniccy pochodzili z Pragi i już w XIV w. zamieszkiwali Oleśnicę. W 1329 r. Konrad I potwierdził sobie prawo sprowadzania ich do swego księstwa. Kahał liczył kilka rodzin, ale majętnych. Dlatego możliwe było wybudowanie synagogi. Mieli najpewniej swoją dzielnicę w mieście obok synagogi, razem z rytualną rzeźnią, szkołą i osobną furtą w murach miejskich (jest w tym samym miejscu do dziś). Nie wiadomo, czy wówczas posiadali kirkut w obrębie murów. W 1530 sprowadzono z Pragi architekta do nadzoru remontu synagogi (może z nim przybył z Pragi pierwszy drukarz oleśnicki Chaim Schwarz?). Wskazuje to na bliskie kontakty kahału oleśnickiego z praskim oraz ochrony ze strony Podiebradów.

Poniżej współczesny plan i plan sprzed 1535 r.

Współczesny plan kościoła wg M. Starzewskiej.	Plan sprzed 1535 r. narysowany w opraciu o [4]. Sala modlitwy jako dwunawowa hala o dwóch filarach przytrzymujących sześć pól sklepiennych.

Synagoga była dwunawowa, o dwóch filarach podtrzymujących sześć pól sklepiennych. Wg M. Starzewskiej od strony zachodniej znajdowała się niewielka przybudówka, wybudowana wraz z synagogą, służąca za pomieszczenie dla kobiet, które mogły przyglądać się modlitwom wyłącznie przez niewielkie otwory. M. i K. Piechotkowie [4] rysują synagogę bez tej przybudówki. Przy ścianie południowej istnieje kruchta na planie prostokąta. Prawdopodobnie z pomieszczeniem na piętrze, które mogło być przeznaczone dla kobiet. Sala modlitwy miała wymiar 9,5 x 11,8 m. Jej środek zwyczajowo zajmowała bima (stół do wykładania i czytania Tory) otoczona balustradą. Na osi ściany wschodniej znajdowała się wnęka kapliczki z aron ha-kodesz (wnękę dorysowałem schematycznie na powyższych planach). Wnękę wypełniała szafa ołtarzowa, w której przechowywano zwoje Tory (pięcioksięgu Mojżeszowego). Pozostałościami pierwotnego układu Synagogi są mury obwodowe z przyporami oraz ślady po gotyckich sklepieniach, oknach oraz relikty zewnętrznej obudowy kapliczki z aron ha-kodesz (wzmocniona przypora w miejscu osłabienia ściany, wywołanej wnęką).

Obecnie jednonawowa, na planie prostokąta. Wieża zapewne została nadbudowana na kruchcie w późniejszym czasie, gdyż synagogi nie posiadały wież.

Kościół na rysunku F.B. Wernera z ok. 1750 r., czyli kilkanaście lat po odbudowaniu. Wieża jest błędnie ustuowana (co jest częste u Wernera). Miejmy nadzieję, że niska i wąska przybudówka odpowiada rzeczywistości. Jej dach jest podobny do dachu wieży.	Wschodnia ściana szczytowa ze śladami dawnych ostrołukowych gotyckich okien. Pośrodku elewacji w dolnej części oskarpowania ściany, widoczne są pozostałości zewnętrznej obudowy wnęki z aron ha-kodesz.	Rysunek wschodniej ściany

Obecny widok przybudówki z dachem mansardowym i niestety, współczesnym plastikowym (?) oknem w dachu. Gdzie konserwator zabytków?

Po przepędzeniu żydów z miasta w 1535 r. - synagogę używano jako magazyn. Później zamieniono na arsenał miejski. W celu umożliwienia wtaczania beczek (magazyn) lub armat (arsenał) - przebito szerokie wejście do kruchty i podobne w ścianie wschodniej (widoczne na powyższym zdjęciu - pokryte białym tynkiem).

Po stu sześćdziesięciu latach w roku 1695 pastor Beniamin Dexter przy wsparciu finansowym jego brata - odnowił budowlę i przebudował ją na zbór ewangelicki, który otrzymał wezwanie Salvatora (Zbawiciela). Zapewne wówczas dobudowano wieżę. Podczas pożaru miasta w roku 1730 kościół spłonął. Pożar musiał być bardzo niszczycielski, skoro doprowadził do zawalenia sklepienia.

Cztery lata później kościół został odbudowany w stylu baroku, z fundacji księżnej Juliany Sybilli Charlotty (żona Karola Fryderyka Wirtemberga). Na kartuszu rozmieszczonym na loży książecej zachował się stylizowany monogram J S (obok tenże w odbiciu zwierciadlanym). Może również na kartuszu istnieje stylizowana litera W (Wirtemberg). Nie zauważyłem monogramu księcia K. F., względnie C. F. (widoczny jest element zdobniczy o kształcie przypominającym literę F. Miejmy nadzieję, że przeczyta to specjalista i wyjaśni wątpliwości).

Kartusz z monogramem Juliany Sibilli. Powiększ. Fot. Paweł Szczegodziński

Wykonano wówczas nowy hełm wieży (chorągiewka z datą 1733) i barokowe portale, przekształcono otwory okienne (widoczne jeszcze na powyższym zdjęciu ślady gotyckich okien ostrołukowych), przebudowano wnętrze (zamiast zniszczonego krzyżowego sklepienia podpartego słupami dano drewniane pozorne sklepienie kolebkowe, usunięto słupy), dodano nowe wyposażenie (ołtarz, loża książęca, chór muzyczny, empory) oraz zdobienia. Wtedy to wybudowano przybudówkę zachodnią, ewentualnie rozbudowano wszerz i wzwyż, lub tylko wzwyż już istniejącą. Bowiem w najwyższym punkcie przybudówki musiano umieścić organy (które były poza obrysem dawnej Synagogi). Ponadto przybudówka musiała zmieścić schody prowadzące do loży książęcej i empory oraz na chór muzyczny. Aby zapewnić komunikację oraz rozmieścćc lożę książęcą i chór muzyczny - w ścianie zachodniej wybito trzy duże półkoliste otwory.

Od tego czasu kościół prawdopodobnie był pw. św. Barbary. Poniżej pokazano ambonę, lożę książęcą i chór muzyczny z organami z okresu sprzed 1945 r.

Widok na ołtarz i umieszczoną w nim ambonę. Ołtarz ujęty z dwóch boków kolumnami z figurą Chrystusa Zbawiciela w środku. Ołtarz połączony z amboną.	Bogato zdobiona Loża książęca z umieszczonym nad nią chórem muzycznym. Widoczne organy, które zaginęły po wojnie lub zostały przeniesione do innego kościoła. Powiększenie

W 1856 roku oleśnicki organmistrz Johann Gottlieb Anders, wybudował organy w tym kościele. Prawdopodobnie zastąpiły wcześniej używane, o których nic nie wiadomo. Nowe naprawiano już w 1872 roku.

Po niegroźnych uszkodzeniach wojennych, nie powodujących spalenia wyposażenia - poddano zbór remontowi konserwatorskiemu w 1968 r. Odnowiono również wyposażenie i dekoracje stiukową.

Współczesny widok wyposażenia kościoła. Fotografie autorstwa Pawła Szczegodzińskiego.

Widok na ołtarz i empory. Nad oknem widoczne wolutowe kartusze (Woluta - element dekoracyjny lub motyw ornamentalny w formie ślimacznicy, spirali, zwoju).	Ambona stanowiąca element ołtarza.Ołtarz ambonowy. Kaznodzieja wchodził na ambonę i jednoczesnie przemawiał z ołtarza. Miało to za zadanie podkreślenie znaczenie słowa i Pisma Świętego w liturgii.

Loża książeca. Nad nią nieistniejący już chór muzyczny osłonięty kratą. Pod sufitem bogaty kartusz w stylu regencji z gorejącym sercem. Na parapecie kartusz z monogramem Juliany Sibilli.	Prawa empora. Widoczne nad oknami wolutowe kartusze, pomiędzy oknami zwisy kampanul (Kampanula - motyw dekoracyjny złożony z kwiatów w kształcie dzwonka, zwróconych w dół). Nad ołtarzem kartusz z Okiem Opatrzności.

Zachowały się do dziś dwa oryginalne kute w piaskowcu portale barokowe. Jeden z nich znajduje się za wieżą od strony południowej, a drugi z przeciwnej strony kościoła (dziś wyjście główne).

Kościółek ten obecnie jest filiałem wrocławskiej Parafii Ewangelicko-Augsburskiej oraz siedzibą Kościoła Zielonoświątkowego. Nabożeństwa dla parafian i turystów: w języku polskim: II i IV niedziela miesiąca o godz. 15.30.

Zobacz:
Nowa Synagoga

Literatura:
1. Starzewska M. Oleśnica. Ossolineum. W-w 1963
2. Oleśnica, Bierutów i okolice. Katalog zabytków sztuki w Polsce. Red. Pokora J., Zlat M. PAN. Warszawa 1983
3. Przyłęcki Mirosław. Najcenniejsze zabytki Oleśnicy. Zapiski oleśnickie nr 2. 1995
4. http://www.luteranie.pl/diec.wroclawska/pl/TURYSTA/~olesnica.htm
5. Najstarsze krakowskie synagogi - http://www3.uj.edu.pl/alma/alma/99/05.pdf  
6. http://www.geocities.com/abrasza/pl/
7. Len R. Oleśnica miasto znane i nieznane. Wyd. Galeria Powiatowej i Miejskiej Biblioteki Publicznej w Oleśnicy.1999

Od autora • Początki miasta • Oleśnica piastowska • Oleśnica Podiebradów • Oleśnica Würtembergów
Oleśnica za Welfów • Oleśnica po 1885 r. • Zamek oleśnicki • Kościół zamkowy • Inne zabytki
Fortyfikacje • Herb Oleśnicy • Herb księstwa • Inne herby • Drukarnie
Książęce krypty • Kary i pręgierz • Pomniki • Wojsko w Oleśnicy • Numizmaty • Walki w 1945 r.
Renowacje zabytków • Kalendarium • Biografie historyczne • Zasłużeni dla Oleśnicy
Artyści oleśniccy • Autorzy • Inni artyści • Fotograficy • Wspomnienia osadników • Mapy • Zagadki
Ciekawostki • Co pod ziemią? • Landsmannschaft Oels • Galeria • Wydawnictwa oleśnickie
Bibliografia • Linki • Podziękowania • Zobacz księgę gości • Dopisz się do księgi
Napisali o nas