Stara synagoga - kościół Zbawiciela (Salvatora)
Ten mały kościółek prawdopodobnie pochodzi z XIV wieku. Wzmiankowany po raz pierwszy w 1417 r. Pierwotnie była to dwunawowa, orientowana synagoga w stylu gotyckim. Podobno była wzorowana na "Staronová synagóga" z Pragi wybudowanej w 1270 r. Prawdopodobnie żydzi oleśniccy pochodzili z Pragi i już w XIV w. zamieszkiwali Oleśnicę. W 1329 r. Konrad I potwierdził sobie prawo sprowadzania ich do swego księstwa. Kahał liczył kilka rodzin, ale majętnych. Dlatego możliwe było wybudowanie synagogi. Mieli najpewniej swoją dzielnicę w mieście obok synagogi, razem z rytualną rzeźnią, szkołą i osobną furtą w murach miejskich (jest w tym samym miejscu do dziś). Nie wiadomo, czy wówczas posiadali kirkut w obrębie murów. W 1530 sprowadzono z Pragi architekta do nadzoru remontu synagogi (może z nim przybył z Pragi pierwszy drukarz oleśnicki Chaim Schwarz?). Wskazuje to na bliskie kontakty kahału oleśnickiego z praskim oraz ochrony ze strony Podiebradów.
Widok kościoła wg Wernera i obecny:
![]() |
![]() |
![]() |
Kościół na rysunku F.B. Wernera z ok. 1750 r., czyli kilkanaście lat po odbudowaniu. Wieża jest błędnie ustuowana (podobny błąd wykonał rysując kościół NMP). Rysownik nie pokazał obecnie istniejącego wejścia do kościoła. |
Wschodnia ściana szczytowa ze śladami dawnych ostrołukowych gotyckich okien. Pośrodku elewacji w dolnej części oskarpowania ściany, widoczne są pozostałości zewnętrznej obudowy wnęki
z aron ha-kodesz. |
Po przepędzeniu żydów z miasta w 1535 r. - synagogę używano jako magazyn. Później zamieniono na arsenał miejski. W celu umożliwienia wtaczania beczek (magazyn) lub armat (arsenał) - przebito szerokie wejście do kruchty i podobne w ścianie wschodniej (widoczne na powyższym zdjęciu - pokryte białym tynkiem).
Po stu sześćdziesięciu latach, w roku 1695, pastor Beniamin Dexter przy wsparciu finansowym jego brata - odnowił budowlę i przebudował ją na zbór ewangelicki, który otrzymał wezwanie Salvatora (Zbawiciela). Wówczas koadjuktorem katechety i kaznodzieją został późniejszy badacz przyrody L. D. Hermann. Podczas pożaru miasta w roku 1730 kościół spłonął. Pożar musiał być bardzo niszczycielski, skoro doprowadził do zawalenia sklepienia.
Cztery lata później kościół został odbudowany w stylu baroku, z fundacji księżnej Juliany Sybilli Charlotty (żona Karola Fryderyka Wirtemberga). Pamiątką po fundatorce jest kartusz rozmieszczony na loży książęcej. Na nim zachował się stylizowany monogram J S (obok tenże w odbiciu zwierciadlanym). Może również na kartuszu istnieje stylizowana litera W (Wirtemberg).
![]() |
Kartusz z monogramem Juliany Sibilli. Powiększ. |
![]() |
![]() |
Plan synagogi sprzed 1535 r. Schematycznie pokazano wnękę kapliczki oraz stół do wykładania i czytania Tory. Do tworzenia komputerowych planików - wykorzystano elementy planu z książki M. Starzewskiej. |
Sala modlitwy jako dwunawowa hala o dwóch filarach przytrzymujących sześć pól sklepiennych. Pokazano sytuację po dobudowaniu kruchty. |
Synagoga była dwunawowa, o dwóch filarach podtrzymujących sześć pól sklepiennych. Sala modlitwy miała wymiar 9,5 x 11,8 m. Jej środek zwyczajowo zajmowała bima (stół do wykładania i czytania Tory) otoczona balustradą. Na osi ściany wschodniej znajdowała się wnęka kapliczki z aron ha-kodesz (wnękę i bimę dorysowałem schematycznie na powyższym planie). Wnękę wypełniała szafa ołtarzowa, w której przechowywano zwoje Tory (pięcioksięgu Mojżeszowego). Pozostałościami dawnego układu Synagogi są:
Kiedy wybudowano kruchtę i wieżę (dodano 20.09.2009 r.)
W literaturze oleśnickiej przyjmowano, że kruchta powstała razem z budową synagogi. 17 sierpnia 2009 roku oglądając dokładnie wieżę kościoła, która miała być nadbudowana na kruchcie - dostrzegłem ślady przypory. Czyli kruchta i wieża zostały dobudowane do przypory (nie jestem architektem, są to przypuszczenia hobbysty). To może wskazywać, że kruchta została dobudowana już po wybudowaniu synagogi - być może, że nastąpiło to podczas remontu w 1530 roku lub po 1535 r., gdy synagoga przestała istnieć jako żydowski dom modlitwy. Ponownie przypatrzyłem się dokładniej małemu planikowi tej synagogi, wykonanemu przez M i K Piechotków [5] i stwierdziłem, że Oni o tym wiedzieli. Dlaczego nie wspomnieli o tym autorzy opracowań opisujących synagogę? Na powyższym planiku (z prawej) pokazałem schematycznie kruchtę jako dobudowaną do przypór. Nie wiadomo, czy najpierw istniała kruchta i potem do niej dobudowano wieżę. Na późniejsze dobudowanie wieży może świadczyć, być może, inny kolor cegieł. Jak wyglądały wieże pomiędzy 1620-1730 rokiem - pokazują poniższe ilustracje.
![]() |
![]() |
![]() |
|
Widok wg D. Meisnera z ok. 1620 roku. |
Widok wg M. Meriana z ok. 1650 roku. |
Widok wg Ch. Wincklera z ok. 1730 roku, zapewne sprzed spalenia kościoła. |
Jak wynika z rysunku D. Meisnera, wieża istniała już przed 1620 r. Czy wybudowano ją w 1530 r. czy nastąpiło to po przeznaczeniu jej na arsenał?
Problem z babińcem (dodano 02.08.2009 r.)
Z planiku wyżej przedstawionego wynika, że w synagodze początkowo nie było oddzielnej przybudówki przeznaczonej dla kobiet (babińca). Także z pokazanych powyżej ilustracji z 1620-1730 r. nie wynika, aby od strony zachodniej istniała przybudówka. Gdzie wobec tego przebywały kobiety mogące oglądać modły z ukrycia? Czy wewnątrz synagogi było, wydzielone przepierzeniem, pomieszczenie?
Na powyższym rysunku F.B. Wernera pojawia się niska i wąska przybudówka od strony zachodniej. Jej dach jest podobny do dachu wieży. M. Starzewska uznała, że ta przybudówka wybudowana była wraz z synagogą i służyła za babiniec. Swoje przypuszczenie oparła na jednolitości cokołu obiegającego całość budowli.
Na poniższym planie, to pomieszczenie jest równe szerokości kościoła. Jak wynika z rysunków i kierunku rozbudowy kościoła - przybudówka ta powstała zapewne podczas odbudowy kościoła w 1733 r. Potem zapewne rozbudowano ją wszerz i wzwyż. Bowiem w najwyższym punkcie przybudówki musiano umieścić organy (które znajdowały się poza obrysem dawnej synagogi). Ponadto przybudówka musiała zmieścić schody prowadzące do loży książęcej i empory oraz na chór muzyczny. Aby zapewnić komunikację oraz rozmieścić lożę książęcą i chór muzyczny - w ścianie zachodniej wybito trzy duże półkoliste przejścia.
![]() |
![]() |
Współczesny plan kościoła wg Marii Starzewskiej s. 142. |
Obecny widok przybudówki z dachem mansardowym i niestety, współczesnym plastikowym (?) oknem w dachu. Gdzie konserwator zabytków? |
Poniżej pokazano ambonę, lożę książęcą i chór muzyczny z organami z okresu sprzed 1945 r.
![]() |
![]() |
Widok na ołtarz i umieszczoną w nim ambonę. Ołtarz ujęty z dwóch boków kolumnami z figurą Chrystusa Zbawiciela w środku. Ołtarz połączony z amboną. |
Bogato zdobiona Loża książęca z umieszczonym nad nią chórem muzycznym. Widoczne organy, które zaginęły po wojnie lub zostały przeniesione do innego kościoła. Powiększenie |
W 1856 roku oleśnicki organmistrz Johann Gottlieb Anders, wybudował organy w tym kościele. Prawdopodobnie zastąpiły wcześniej używane, o których nic nie wiadomo. Nowe naprawiano już w 1872 roku.
Po niegroźnych uszkodzeniach wojennych, nie powodujących spalenia wyposażenia - poddano zbór remontowi konserwatorskiemu w 1968 r. Odnowiono również wyposażenie i dekoracje stiukową.
Współczesny widok wyposażenia kościoła. Fotografie autorstwa Pawła Szczegodzińskiego.
![]() |
|
![]() |
![]() |
Kościółek ten obecnie jest filiałem wrocławskiej Parafii Ewangelicko-Augsburskiej oraz siedzibą Kościoła Zielonoświątkowego. Nabożeństwa dla parafian i turystów: w języku polskim: II i IV niedziela miesiąca o godz. 15.30.
Zobacz:
Nowa Synagoga
Literatura:
1. Starzewska M. Oleśnica. Ossolineum. W-w 1963
2. Oleśnica, Bierutów i okolice. Katalog zabytków sztuki w Polsce. Red. Pokora J., Zlat M. PAN. Warszawa
1983
3. Przyłęcki Mirosław. Najcenniejsze zabytki Oleśnicy. Zapiski oleśnickie nr 2.
1995
4.
http://www.luteranie.pl/diec.wroclawska/pl/TURYSTA/~olesnica.htm
5. Najstarsze krakowskie synagogi - http://www3.uj.edu.pl/alma/alma/99/05.pdf
6. http://www.geocities.com/abrasza/pl/
7.
Len R. Oleśnica miasto znane i nieznane. Wyd. Galeria Powiatowej i Miejskiej Biblioteki Publicznej w Oleśnicy.1999
8.
Das Buch der Stadt Oels in Schlesien / hrsg. vom Magistrat der Stadt Oels in Schlesien anläßlich des 675 jährigen Stadtjubiläums. Bearb. vom Schlitzberger. Berlin. 1930
9.
Drożdżewska Agnieszka. Życie muzyczne w Oleśnicy w XIX w. Praca magisterska napisana pod kierunkiem prof. dr Marii Zduniak Wrocław 2004
Od
autora •
Początki
miasta
• Oleśnica
piastowska • Oleśnica
Podiebradów • Oleśnica
Würtembergów
Oleśnica za Welfów
• Oleśnica
po 1885 r. • Zamek
oleśnicki •
Kościół zamkowy • Inne
zabytki
Fortyfikacje
•
Herb Oleśnicy • Herb księstwa •
Inne herby •
Drukarnie
Książęce krypty •
Kary
i pręgierz •
Pomniki
• Wojsko
w Oleśnicy • Numizmaty
• Walki
w 1945 r.
Renowacje
zabytków •
Kalendarium
•
Biografie
historyczne •
Zasłużeni dla
Oleśnicy
Artyści oleśniccy
•
Autorzy •
Inni
artyści •
Fotograficy • Wspomnienia
osadników •
Mapy • Zagadki
Ciekawostki •
Co
pod ziemią? •
Landsmannschaft Oels •
Galeria • Wydawnictwa
oleśnickie
Bibliografia •
Linki •
Podziękowania
•
Zobacz
księgę gości • Dopisz
się do księgi
Napisali o nas