Nowa Synagoga

Stara Synagoga była wzmiankowana po raz pierwszy w 1417 r., istniała do 1535 r. W okresie późniejszym społeczność żydowskia była szykanowana z różną intensywnością. Po ostatnim rozbiorze Polski powiększa się w składzie mieszkańców Prus procentowy udział Żydów. Dlatego m.in. w 1812 r. wprowadza się równouprawnienie Żydów w handlu i dostępie do urzędów. Zmniejszają się też ograniczenia na budowanie obiektów kultu religijnego. W 1817 r. Żydzi oleśniccy utworzyli formalnie żydowską gminę wyznaniową (nieformalnie istniała od 1750 r.). W 1764 r. mieszkało w Oleśnicy 7 tolerowanych rodzin, tzn. takich, którzy mieli zgodę księcia na zamieszkanie. Pierwszy dom modlitwy w Oleśnicy powstaje w 1817 r., prawdopodobnie w wynajętym mieszkaniu lub domu. Wraz z rozwojem gminy, postanowiono ok. 1820 r. o założeniu cmentarza na przedmieściach miasta. Powstał on w 1823 r. na działce o powierzchni 0,15 ha. Wcześniej, od 1740 r., chowano wyznawców religii mojżeszowej w Twardogórze i w Miłocicach. Zadbano również o założenie prywatnej szkoły, z jednym nauczycielem, której działalność wzmiankuje się w 1837 r. Wraz z dalszym wzrostem liczby wiernych, postanowiono o budowie nowej Synagogi. Zgodę na jej wybudowanie uzyskano 12 maja 1839 r., i wybudowano ją w 1840 r.

W 1847 r. król Prus wydał prawo regulujące zasady funkcjonowania religijnych gmin żydowskich w całym państwie. Odtąd w Oleśnicy funkcjonowała aż do okresu hitlerowskiego gmina synagogalna (Synagogen-Gemeinde), do której należeli wyznawcy judaizmu zamieszkali w obrębie granic miasta. Zarząd gminy mieścił się w Synagodze lub w jakimś budynku przy ul. Łużyckiej.

Od dłuższego czasu, wspólnie z Przemysławem Łuczakiem poszukiwaliśmy miejsca usytuowania nowej Synagogi. Wiadomo, że mieściła się ona przy Wende Strasse 13 (ul. Łużycka). Plan Pharusa (wycinek niżej) wskazuje na jej usytuowanie równoległe do Domu wdów. Później okazało się, że jest to symboliczne pokazanie usytuowania Synagogi.

Po uzyskaniu mapy Oleśnicy z 1899 r. z zaznaczoną numeracją domów (wycinek poniżej) stało się jasne, gdzie znajdowała się Synagoga

Dom o numerze 13 to Synagoga (czarnym kolorem zaznaczano na mapie budynki użyteczności publicznej).
Pomiędzy budynkiem o nr 13 i 12 widoczne jest wąskie przejście do furty żydowskiej.

Wskazano ją na poniższej widokówce:

Częściowy widok Synagogi. Za nią widać drewnianą furtkę prowadzącą do przejścia w murze miejskim.

Na podstawie szczątkowych informacji "usunąłem" z powyższej widokówki zasłaniający dom i "odsłoniłem" niewidoczną część synagogi. Poniżej pokazałem jak ona mogła wyglądać przed jej zniszczeniem (strona boczna budynku jest jedynie wielkim przypuszczeniem). Można mieć nadzieję, że kiedyś uda się dotrzeć do zdjęcia synagogi, tak ważnego budynku w dziejach miasta.

Tak mogła wyglądać Synagoga wg mojego przypuszczenia.

I udało się dotrzeć - na stronie Instytutu Herdera w Marburgu znajduje się rysunek tej synagogi. Jak sie okazuje - architekci umieścili z lewej strony budynku zwykłe okna - nie nawiązujące kształtem obramień do okien większych. I to mnie zmyliło przy odtwarzaniu.

Tak mogła wyglądać, w przybliżeniu, Synagoga z powyższej widokówki.

Budowla ta przylegała do wewnętrznej strony muru obronnego. Pomiędzy Synagogą, a budynkiem oznaczonym jako 12 znajduje się furta w murze obronnym (jest to najprawdopodobniej znana z dawnego opisu miasta - furta żydowska). Jak wynika z planu - jedną ze ścian Synagogi stanowił mur kurtynowy (chociaż nie jest to pewne).

Za furtą żydowską, przy murze, stała tzw. Nowa Synagoga. Sądziłem, że 9 listopada 2008 r.w okrągłą rocznicę (70 lat) spalenia Synagogi - zawiśnie na murze jakaś pamiątkowa tabliczka.

Wykonałem szkic Synagogi i jej rozmieszczenia na tle muru kurtynowego i innych budowli.
Widoczna dawna furta żydowska. Tło stanowi zdjęcie autorstwa J. Jaworskiego. Własność DŻS.

Na powyższym zdjęciu pokazałem okna w Synagodze. Obecnie sądzę, że mogło ich tam nie być. Umożliwiałyby one zaglądanie do niej z murów miejskich. Ponadto mury wówczas miały większą wysokość - sięgały dachu. Okna wówczas byłyby bezużyteczne. Może to wynikać z analizy poniższego wycinka widokówki, pokazującej sytuację od strony obecnej ul. Rzemieślniczej.

1. Mur miejski - widoczna jego wysokość. 2. dom o nr 12, poprzedzający budynek synagogi. 3. dom o nr 2 przy ul. Rzemieślniczej. 4. dach Synagogi.

Co się stało z Synagogą? W książce: Karol Jonca, "Noc kryształowa" i casus Herschela Grynszpana, Wrocław 1992, można przeczytać, że podczas nocy kryształowej (9 na 10 listopada 1938 r.) w Oleśnicy spalono Synagogę i zniszczono 5 sklepów. Napastników nie aresztowano, bo nie było rozkazu (informację dostarczył Marcin Dziedzic - dziękuję). Dlatego na mapie miasta z 1939 r. (wycinek z lewej) już nie jest pokazywany dom przy Wendestrasse nr 13, czyli budynek synagogi. Plac po synagodze przekazano po 1990 r. żydowskiej gminie wyznaniowej. Heinz Günther, były mieszkaniec Oels opowiedział mi, że widział palącą się synagogę. Straż pożarna ją gasiła, ale nie mogła podjechać bliżej, gdyż przed synagogą palił się duży samochód. Sądził, że był to samochód żydowskiej gminy. Myślę, że straż pożarna nie gasiła synagogi, lecz chciała niedopuścić do zapalenia się domu o nr 12 i innych pobliskich.

W 1782 r. zamieszkiwało w Oleśnicy 19, a w 1845 r. - 121 wyznawców judaizmu. W 1885 r. było ich 335 (w Bierutowie 217), W 1900 r. mieszkały w Oleśnicy 163 osoby tego wyznania (czyli stan zmniejszył się dwukrotnie - nie wiadomo jaki był tego powód?). Przy końcu XIX w. i do 1933-1938 roku mieszkańcy Oleśnicy pochodzenia żydowskiego musieli być liczącymi się postaciami w życiu miasta. Na uwagę zasługuje ród Bielschowsky. Byli oni właścicielami młynów, spichlerzy, magazynów, banku, sklepów, a nawet jeszcze obecnie istniejącego dużego młyna (byli jego współwłaścicielami). W 1837 r. jeden z nich był radnym miejskim. Z ich rodu wywodził się najprawdopodobniej Alfred - światowej sławy uczony-okulista z Wrocławia. Pomniki nagrobne członków rodu znajdują się na cmentarzu żydowskim we Wrocławiu. Z Oleśnicy pochodził znany architekt niemiecki (twórca synagog m.in. we Wrocławiu) - Edwin Oels Oppler (1831-1880). Oraz inni Oelsowie i Oelsnerzy.

Wielu mieszkanców pochodzenia żydowskiego było właścicielami sklepów, restauracji, hotelów itp., także tych lepszych mieszczących się w rynku. Szczególnie znaną rodziną kupiecką byli Tockussowie (przed 1860 r. pisali się Tockus). Mieli po 1901 r. największy sklep w rynku "J. Tockuss", w byłym budynku Zarządu Księstwa Oleśnickiego. Wcześniej prowadzili sklep w rynku, w wynajętym budynku. Zapewne prowadzili działalność handlową od czasu odbudowy Rynku po pożarze w 1823 r. Większe wzmianki o Bielschowskych i Tockussach pochodzą z dziennika Lokomotive an der Oder, w którym, od początku jego istnienia (1862 r.), umieszczali swoje anonsy reklamowe. Podobnie czynili inni kupcy żydowscy, co świadczyło o ich prężności i docenianiu roli reklamy gazetowej w handlu.

Od 1933 r. rozpoczęło się nękanie ich właścicieli, niszczenie sklepów, zamazywanie lub wybijanie szyb, bojkotowanie oraz bicie. Zamykano większe sklepy i przekazywano je aryjskim handlowcom (sklep J. Tockuss stał się własnością von Exnera - także rodu kupieckiego z tradycjami, ale aryjczyka. Tockussowie mogli się udać do Polski do swojej rodziny). W książce adresowej z 1935 r. w większości już te osoby nie figurują jako właściciele sklepów. Pozostawiono żydowskim właścicielom zapewne mniejsze sklepiki poza centrum miasta, które ostatecznie zniszczono lub zabrano w 1938 r.

Od lewej sklepy J. Tockussa, Sally Drucker i Samuela Garmanna.	Sklepy Dannemanna i Richarda Bernsteina.

Wyganiano z restauracji osoby posiadających semickie rysy twarzy. 18 marca 1933 r. bojówki SA zajęły budynek sądu oleśnickiego, aby nie dopuścić do pracy adwokatów żydowskiego pochodzenia (wg. 1 s. 190). W 1934 r. odebrano Żydom niemieckie obywatelstwo, zabroniono im stawać do egzaminów lekarskich, adwokackich i aptekarskich. Na podstawie informacji z innych miast można sądzić, że rozwiązano (1936 r.?) gminę żydowską. W 1938 r. pozbawiono młodzież żydowską wstępu na wyższe uczelnie, lekarzom zabroniono używania tytułu lekarskiego a adwokatom odebrano prawo do praktyki.

Wg informacji M. Niemca - w czasie wojny pozostali przy życiu Żydzi oleśniccy byli używani do najgorszych prac porządkowych i dostawali 1 markę dziennie wynagrodzenia. Nie wiadomo kiedy doszło do całkowitego wysiedlenie Żydów z Oels do obozów zagłady.

1. Mrozowicz W., Wiszewski M. Oleśnica od czasów najdawniejszych po współczesność. Atut Wrocław 2006

Zob również. http://www.jewishencyclopedia.com/view.jsp?artid=640&letter=C&search=Oels

http://www.jewishencyclopedia.com/view.jsp?artid=712&letter=S&search=Oels

http://www.jewishencyclopedia.com/view.jsp?artid=148&letter=K&search=Oels

http://www.geocities.com/abrasza/pl/