Nowa synagoga

Stara synagoga jest po raz pierwszy wzmiankowana w 1417 r., istniała do 1535 r. W okresie późniejszym społeczność żydowskia była szykanowana z różną intensywnością. Po ostatnim rozbiorze Polski powiększa się w składzie mieszkańców Prus procentowy udział Żydów. Dlatego m.in. w 1812 r. wprowadza się równouprawnienie Żydów w handlu i dostępie do urzędów. Zmniejszają się też ograniczenia na budowanie obiektów kultu religijnego. W 1817 r. Żydzi oleśniccy utworzyli formalnie żydowską gminę wyznaniową (nieformalnie istniała od 1750 r.). W 1764 r. mieszkało w Oleśnicy 7 tolerowanych rodzin, tzn. takich, którzy mieli zgodę księcia na zamieszkanie. Pierwszy dom modlitwy w Oleśnicy powstaje w 1817 r., prawdopodobnie w wynajętym mieszkaniu lub domu. Wraz z rozwojem gminy, postanowiono ok. 1820 r. o założeniu cmentarza na przedmieściach miasta. Powstał on w 1823 r. na działce o powierzchni 0,15 ha. Wcześniej, od 1740 r., chowano wyznawców religii mojżeszowej w Twardogórze i w Miłocicach. Zadbano również o założenie prywatnej szkoły, z jednym nauczycielem, której działalność wzmiankuje się w 1837 r. Wraz z dalszym wzrostem liczby wiernych, postanowiono o budowie nowej synagogi. Zgodę na jej wybudowanie uzyskano 12 maja 1839 r., i wwybudowano ją w 1840 r.

Od dłuższego czasu, wspólnie z Przemysławem Łuczakiem poszukiwaliśmy miejsca usytuowania nowej synagogi. Wiadomo, że mieściła się ona przy Wende Strasse 13 (ul. Łużycka). Plan Pharusa (wycinek niżej) wskazuje na jej usytuowanie równoległe do Domu wdów. Później okazało się, że jest to symboliczne pokazanie usytuowania synagogi.

Po uzyskaniu mapy Oleśnicy z 1899 r. z zaznaczoną numeracją domów (wycinek poniżej) stało się jasne, gdzie znajdowała się Synagoga

Wskazano ją na poniższej widokówce

Na podstawie szczątkowych informacji "usunąłem" z powyższej widokówki zasłaniający dom i "odsłoniłem" niewidoczną część synagogi. Poniżej pokazałem jak ona mogła wyglądać przed jej zniszczeniem (strona boczna budynku jest jedynie wielkim przypuszczeniem). Można mieć nadzieję, że kiedyś uda się dotrzeć do zdjęcia synagogi, tak ważnego budynku w dziejach miasta.

Budowla ta przylegała do wewnętrznej strony muru obronnego. Pomiędzy synagogą, a budynkiem oznaczonym jako 12 znajduje się furta w murze obronnym (jest to najprawdopodobniej znana z dawnego opisu miasta - furta żydowska). Jak wynika z planu - jedną ze ścian synagogi stanowił mur kurtynowy (chociaż nie jest to pewne).

Wykonałem szkic synagogi i jej rozmieszczenia na tle muru kurtynowego i innych budowli.
Widoczna dawna furta żydowska. Tło stanowi zdjęcie autorstwa J. Jaworskiego. Własność DŻS.

Na powyższym zdjęciu pokazałem okna w synagodze. Obecnie sądzę, że mogło ich tam nie być. Umożliwiałyby one zaglądanie do synagogi z murów miejskich. Ponadto mury wówczas miały większą wysokość - sięgały dachu. Okna wówczas byłyby bezużyteczne. Może to wynikać z analizy poniższego wycinka widokówki, pokazującej sytuację od strony obecnej ul. Rzemieślniczej.

1. Mur miejski - widoczna jego wysokość. 2. dom o nr 12, poprzedzający budynek synagogi. 3. dom o nr 2 przy ul. Rzemieślniczej. 4. dach synagogi.

Co się stało z synagogą? W książce: Karol Jonca, "Noc kryształowa" i casus Herschela Grynszpana, Wrocław 1992, można przeczytać, że podczas nocy kryształowej (9 na 10 listopada 1938 r.) w Oleśnicy spalono synagogę i zniszczono 5 sklepów. Napastników nie aresztowano, bo nie było rozkazu (informację dostarczył pan Marcin Dziedzic - dziękuję). Dlatego na mapie miasta z 1939 r. już nie jest pokazywany dom przy Wendestrasse nr 13, czyli budynek synagogi. Plac po synagodze przekazano po 1990 r. żydowskiej gminie wyznaniowej.

W 1782 r. zamieszkiwało w Oleśnicy 19, a w 1845 r. - 121 wyznawców judaizmu. Wg niesprawdzonych informacji w 1880 r było ich 330, chociaż w 1905 r. podaje sie, że w całym powiecie było 163 osoby tego wyznania. Przy końcu XIX w. i do 1933-1938 r. mieszkańcy Oleśnicy pochodzenia żydowskiego musieli być liczącymi się postaciami w życiu miasta. Wielu z nich było właścicielami sklepów (rodzina Tocckus), hoteli, firm itp. Na uwagę zasługuje ród Bielschowsky. Byli oni właścicielami młynów, spichlerzy, magazynów, banku a nawet obecnie istniejącego dużego młyna (byli jego współwłaścicielami). W 1837 r. jeden z nich był radnym miejskim. Z ich rodu wywodził się najprawdopodobniej Alfred - światowej sławy uczony-okulista z Wrocławia. Pomniki nagrobne członków rodu znajdują się na cmentarzu żydowskim we Wrocławiu. Z Oleśnicy pochodził znany architekt niemiecki (twórca synagog m.in. we Wrocławiu) - Edwin Oels Oppler (1831-1880). Wielu mieszkanców pochodzenia żydowskiego było właścicielami sklepów, restauracji, hotelów itp., także tych lepszych mieszczących się w rynku. Od 1933 r. rozpoczęło się nękanie ich właścicieli, niszczenie sklepów, zamazywanie lub wybijanie szyb, bojkotowanie oraz bicie. Wyganiano z restauracji osoby posiadających semickie rysy twarzy. 18 marca 1933 bojówki SA zajęły budynek sądu oleśnickiego, aby nie dopuścić do pracy adwokatów żydowskiego pochodzenia (wg. 1 s. 190). Na podstawie informacji z innych miast można sądzić, że po dojściu nazistów do władzy rozwiązano (1936 r.?) gminę żydowską i wprowadzono ograniczenia praw dla Żydów. Wg informacji M. Niemca - w czasie wojny pozostali przy życiu Żydzi oleśniccy byli używani do najgorszych prac porządkowych i dostawali 1 markę dziennie wynagrodzenia. Nie wiadomo kiedy doszło do całkowitego wysiedlenie Żydów z Oels do obozów zagłady.

1. Mrozowicz W., Wiszewski M. Oleśnica od czasów najdawniejszych po współczesność. Atut Wrocław 2006

Zob również. http://www.jewishencyclopedia.com/view.jsp?artid=640&letter=C&search=Oels

http://www.jewishencyclopedia.com/view.jsp?artid=712&letter=S&search=Oels

http://www.jewishencyclopedia.com/view.jsp?artid=148&letter=K&search=Oels

http://www.geocities.com/abrasza/pl/

Bezpośrednią przyczyną korekty zawartości tej odsłony był list od Jerzego Serafina - studenta II roku architektury na PWr. i mimo młodego wieku - znawcy wszystkiego co związane jest z synagogami. Pan Jerzy wskazał także na błędne zlokalizowanie synagogi i obiecał uzupełnić zawartość tej odsłony o wiele ciekawych faktów.