Nagrobny pomnik tumbowy
Jana Podiebrada i Krystyny z Szydłowieckich

Wstęp
Pomniki nagrobne w postaci nagrobków tumbowych, skrótowo zwanych tumbami - najczęściej fundowali królowie, książęta i biskupi. Były one jedno, lub dwupostaciowe - najczęściej małżeńskie, wykonane z kamienia. Tumbę umieszczano najczęściej w prezbiterium kościoła - na środku. Zapewniało to dobre warunki ekspozycji i świadczyło o znaczeniu.

Na ścianach tumby znajdowały się inskrypcje - zawierające informacje o osobach, których rzeźbione figury umieszczono na pokrywie (nazwiska, genealogia, małżonkowie, dzieci, data zgonu itp.), niekiedy wersety z pisma świętego lub dystychy (strofy poetyckie). Oprócz herbu własnego i ewentualnie żony - na tumbie umieszczano kilka, kilkanaście herbów tworzących program heraldyczny - przesłanie do potomnych. Miał on najczęściej przedstawić ważność zmarłego, poprzez okazanie zdobyczy terytorialnych (herby ziem), skoligacenie z wielkimi rodami (program majestatyczny), wymienienie przodków (program genealogiczny) i wiernych sług. Niekiedy przedstawiano program polityczny, a nawet poprzez herby wskazywano na pretensje do posiadłości, ziem, księstw (przesłanie do potomków i władców). Nie są znane autorowi zasady rozmieszczania herbów na nagrobkach tumbowych (podobne do rozmieszczenia herbów na trumnach). Przykłady wskazują na dowolność doboru i rozmieszczania herbów nawet w programach genealogicznych. Przykładem tego jest program genealogiczny zastosowany na rozpatrywanym nagrobku tumbowym. Wybrano dalekich przodków mających większe znaczenie (rody książęce), pominięto bliższych mniej znaczących. Jednak najważniejszych przedstawicieli przodków nieprzypadkowo umieszczono w nogach tumby - od tej strony wszak ją się ogląda.

Z książętami oleśnickimi wiążą się dwa nagrobki tumbowe - Jana Podiebrada i jego żony Krystyny Szydłowieckiej, usytuowany w Oleśnicy oraz Karola I Podiebrada i jego żony Anny żagańskiej, usytuowany w Ząbkowicach.

Opis nagrobka
Wspaniały podwójny nagrobek został wykonany w białym piaskowcu przez J. Oslewa w 1557 r. zaraz po śmierci księżnej Krystyny, na zlecenie księcia Jana - dla siebie i żony Krystyny (zdjęcie poniżej). Należy do cenniejszych zabytków rzeźby renesansowej na Śląsku. Do XVII w. stał on przed ołtarzem głównym w prezbiterium Kościoła Zamkowego, następnie po wybudowaniu kaplicy grobowej Wirtembergów został tam przeniesiony i pozostaje do dziś. Na dużej, prostokątnej tumbie o występujących narożnikach leżą postacie księcia i jego żony, trochę większe od naturalnej wielkości; u ich stóp - lwy.


Widok z boków [ 1 ], [ 2 ], [ 3 ], [ 4 ]. Fot. Wiesław Piechówka

Układ postaci w nagrobku Jana i Krystyny, równolegle obok siebie ułożonych, jest podobny do wcześniejszych nagrobków książąt piastowskich (Tumba Bolka II, Henryka IV. Nagrobek oleśnicki jest jednym z ostatnich tego typu. Jest on podobny do nagrobka ojca - Karola I, który znajduje się w Ząbkowicach (kościół św. Anny) Jest to również podwójny tumbowy nagrobek, ozdobiony wieloma herbami. Bardziej gotycki i słabszy artystycznie, mógł jednak służyć jako wzór do naśladowania.

Postać Karola I i jego żony Anny żagańskiej
Ogólny widok nagrobka tumbowego
w Ząbkowicach

Postacie oleśnickiej książęcej pary nie leżą swobodnie, ale opierają się sztucznie jedynie na głowie i piętach. Książę opiera nogi na lwie, jego żona, jako niższa nie dosięga do swojego lwa (oba lwy zostały obrócone o 180 stopni, w stosunku do zaprojektowanego położenia). Zarówno zbroja księcia, jak i szaty księżnej wykonane są z drobiazgową precyzją i wielką umiejętnością, co świadczy o artyzmie rzeźbiarza i obecnej klasie zabytku. Ciekawe pod względem artystycznym są płaskorzeźby wypełniające pola narożnych pilastrów. Liczne herby na tarczach wokół nagrobka, związane są z genaealogią księcia Jana. Jeden tylko herb należy do jego małżonki.

Według napisu wykutego na pilastrze znajdującym sie przy głowie księżnej, nagrobek ten wykonał Jan Oslew pochodzący z Wuerzburga: HEC DUO MONUMENTA DUCUM ELABORAYIT IOANNES OSLEW WIRCZBURGENSIS (Te dwa pomniki książąt wykonał Jan Oslew z Wuerzburga). Drugi pomnik, o którym wspomina się w inskrypcji to, jak się sądzi, pomnik księcia Jerzego - brata Jana. Na tumbie także wykuto napis FRANCO ARC LARIV 1557

Wiadomo z zachowanej korespondencji Jana Podiebrada, że Oslew był nadwornym stolarzem, bardzo przez księcia cenionym. Na ścianie kościoła zamkowego znajduje się płyta grobowa Oslewa, ufundowana przez jego syna, informująca, że Oslew zmarł w Oleśnicy w 1575 r. w wieku 49 lat. Miał więc 29 lat, gdy wykonał nagrobek księcia i jego żony. Oslew łączy zawód stolarza i kamieniarza, i obie te funkcje są potwierdzone źródłowo. Niestety, sygnowany jest jedynie nagrobek książęcej pary. Przypisać mu jednak można także wykonanie figury księcia Jerzego na wcześniejszym o trzy lata nagrobku oraz intarsji w tzw."Pałacu Wdów".


Napisy inskrypcyjne
Wokół na tumbie znajdują się napisy objaśniające - o księciu, jego żonie oraz dystych (strofa poetycka).

Informacja o księciu Janie Podiebradzie (po stronie księcia, na wysokości głowy):

ILLUSTRISSIMUS PRINCEPS AC DOMINUS, D. JOANNES DUX MUNSTERBERGEN, IN SLESIA OLSNEN. COMES GLACEN. ETC. EX SERENISS. BOHEMIAE REGIS GEORGII STIRPE ET VETERI FAMILIA DOMINORUM DE CONDSTATDT ET PODIEBRAD ORIEND. FIL. CARO. DU. MUNST. HIC. JACET: OBIIT AN DO. MDLXV. MEN. FEB. DIE 28 AET. AN. 56

Tłumaczenie na niemiecki (polskie tłumaczenia będą dostępne, kiedy dobra dusza przetłumaczy).

Informacja o księżnej Krystynie Szydłowieckiej (po stronie księżnej):

SUB HOC MONUMENTO SEPULTA IACET ILLUSTRISS. OMNIQUE LAUDE DIGNISS, PRINCEPS AC DOMINA D. CHRISTINA FILIA ILLUSTRIS ET INCOMPARABILIS HEROIS DOMINI CHRISTOPHORI SCHIDLOWICZ CASTELLANI CRACOVIEN. ETC. CONJUNX ILLUSTRISS, PRINCIPIS AC D. D. JOANNIS DUCIS MUNSTERBERGEN. IN SLESIA OLSNENSIS COMITIS GLACEN. ETC. QUAE SINGULARI PIETAE AC VITAC SANCTIMONIA ET INTEGRITATE PRAEDITA OMNIBUSQUE VIRTUTIBUS`ORNATISS, EXISTENS, RELICTO UNICO FILIO CAROLO CHRISTOFFORO, OBIT AN. D. MDLVI. AET. SUAE. AN. XXXVII. DIE XVII IUNII.

Tłumaczenie na niemiecki

Dystych (po stronie księcia, na wysokości nóg):

HIC QUIEUNQUE VIDES INSCULPTA INSIGNIA SAXO,
FORTE ROGAS, CUIUS SINT EA SIGNA DUCIS.
HAEC GENERIS REGALE OSTENDUNT STEMMA PATERNI,
PRINCIPIS HOC SAXUM CUIUS HIC OSSA TEGIT,
MATERNUMQUE GENUS DEMONSTRAT, CLARA ET AVORUM
STEMMATA, JOHANNIS QUE SIT ORIGO DUCIS

 

Tłumaczenie na niemiecki. W publikacjach oleśnickich pisano o tym napisie, jako zawierającym psalmy lub wersety z pisma świętego.

Wszystkie narożniki zdobi z obu stron bogata płaskorzeźbiona dekoracja wypełniająca pola pilastrów (fachowy opis dała M. Starzewska [2]).


Tarcze herbowe
Herby z nagrobka tumbowego odzwierciedlają program genealogiczny Jana Podiebrada. Z tego punktu widzenia można je podzielić na 3 grupy [1]:

Z pośród licznych przodków Jan Podiebrad wybrał jedynie 16 i ich herby (herby księstw) kazał umieścić na tumbie. Dodatkowo "w głowach" tumby umieścił herb żony. Nazwy herbów zostały wykute w kamieniu tumby.

Herby umieszczone po stronie nóg - Sagen (Żagań), Monst[emberg] (Ziębicko-oleśnicki), Brand[enbug]. One odzwierciedlają główny genealogiczny podział herbów. Poniższe wycinki pochodzą ze zdjęć autorstwa Wiesława Piechówki.
Księstwo żagańskie
Anna żagańska - żona Karola I, matka Jana
Księstwo ziębicko-oleśnickie
Linia Podiebradów
Brandenburgia
Babka Jana - Urszula Brandeburska

Postać ówczesnego herbu Brandenburgii wymaga dopracowania - nie jest jeszcze mi znany kolor tarczy ani godła z pola trzeciego.


Herby umieszczone po stronie głów pary książęcej
Po stronie głów pary książęcej znajduje się pełny (z hełrmem, klejnotem, labrami i trzymaczami) - herb Szydłowieckich. W literaturze dotyczącej Oleśnicy błędnie nazwano go "Koldicz" (Nazwa ta dotyczy herbu umieszczonego w dolnym rzędzie).

Genealogiczny herb Szydłowieckich umieszczony na środku górnego rzędu

Poniżej herbu Szydłowieckich umieszczono rząd herbów o nazwach Sicilien, Koldicz, Zastalowicz. Na powyższym zdjęciu herby o nazwie Koldicz i Zastalowicz posiadają nieznane w Polsce elementy, które nazwano tutaj łukowatymi skosami. Podobne łukowate skosy posiadał herb Kłodzka. Współcześnie te elementy występują już jako zwykłe skosy.

Herb Sicilien - Sycylia
Linia Urszuli Brandeburskiej - Izabela sycylijska
Koldic [Colditz]
Linia Anny Żagańskiej - Anna z Koldic
Zastalowicz - Castalowicz
Linia Anny Żagańskiej - Salomea z Castalovic

Herby umieszczone po stronie księcia - Sternbergk, Baden, Wartenbergk, Lutringen, Wildhardiz. Umieszczone są tutaj m.in. herby babki, prababki i prapraprababki Jana Podiebrada

Sternber(g)k
Prababka Jana - Kunegunda ze Sternberka - żona Jerzego Podiebrada - króla Czech
Margrabstwo Baden
Linia Urszuli Brandeburskiej - Małgorzata badeńska
Vartembergk (wg herbarza Gerlego)
Praprababka Anna z Vartenberka
Księstwo Lutringen - Lotaryngia
Linia Urszuli Brandeburskiej - Katarzyna Lotaryńska
Wildhardiz - Vilhartice
Anna z Vilhartic prapraprababka Jana

Herby umieszczone po stronie księżnej - Munst[enberg] (Ziębice), Drope, Doring[en], Sachs[en], Oppeln

Księstwo ziębickie
Linia Wilhelma opawskiego - Katarzyna ziębicka
Księstwo Opawskie (Drope, Troppau)
Linia Anny Żagańskiej - Katarzyna opawska

Księstwo Doringen - Turyngia
Linia Jana II żagańskiego - Anna z Turyngii
Księstwo Sachssen - Saksonia
Linia Jana II żagańskiego -
Scholastyka saska
Księstwo opolskie
Linia Wilhelma opawskiego - Eufemia bytomska

Literatura:

1. Dziedzic M. Program heraldyczny nagrobkla księcia Jana Podiebradowicza i jego żony Krystyny Szydłowieckiej. Kwartalnik Powiatu Oleśnickiego. nr 12. 2006. s. 24-30
2. Głogowski S. Genealogia Podiebradów. Gliwice 1997
 3. Starzewska M. Śląsk w zabytkach sztuki. Oleśnica. Ossolineum 1963
Schlesische Fürstenbilder des Mittelalters. Współtwórca: Blatterbauer, Theodor (1823-1906). Il. ; Luchs, Hermann (1826-1886). Red. wydawca Eduard Trewendt Breslau 1872

Genealogia Podiebradów - http://genealogy.euweb.cz/bohemia/podieb.html )
Herby niemieckie http://www.ngw.nl/
Herby czeskie - http://www.zamky-hrady.cz/8/erby.htm
Herby różne - http://www.heraldyka.to2.pl
Herbarz Gerlego - (52 stronica) - http://www.heraldique-europeenne.org/Armoriaux/Gelre/F52v.htm