Gród i zamek za panowania Piastów

Gród kasztelański i książęcy

W okolicy przecięcia dróg komunikacyjnych, w dogodnej odległości od dużych miast, na płaskim terenie i z dostępem do wody - powstawały miejsca, w których tabory kupieckie i wędrowcy zatrzymują się na odpoczynek i popas. Przy nich powstają karczmy i pojawiają się rzemieślnicy usługujący wędrowcom - tworzy się osada. Aby strzec bezpieczeństwa na drogach powstaje zapewne w dogodnym, bezpiecznym miejscu gród - strażnica dla kilku zbrojnych. Otoczona jest palisadą, parkanem lub nawet zwykłym płotem. W miarę dalszego rozwoju osady zwiększa się jej ranga i zarazem ilość osiadłej ludności. Powstaje potrzeba administrowania tym terenem, ściągania podatków i obrony - pojawia się przedstawiciel księcia - kasztelan [Mrozowicz W. jest zdania, że wówczas kasztelania nie istniała. Kasztelan był jedynie związany z zamkiem, może jako burgrabia]. On ma swoich urzędników i zbrojnych. Wybiera dogodny punkt w terenie (może na miejscu strażnicy) - w pobliżu osady, na podwyższeniu, z utrudnionym dostępem (bagna, rozlewiska, rzeka) i tam buduje gród obronny. Działo się to najpewniej na początku XII w. nawet przed 1214-1238 r. Już w 1239 r. przebywa w grodzie, a może już grodzie książęcym Henryk II Pobożny.

Gród to budowla o charakterze obronnym, którego zabudowania mieszkalne i gospodarcze otoczone są palisadą lub (i) nasypem ziemno - drewnianym, z fosą, z najczęściej jedną bramą i mostem zwodzonym (rysunek poniżej). Zapewne podobnie wyglądał gród kasztelański w Oleśnicy. Stał na podwyższeniu otoczony przez bagna, rozlewiska rzeki i może fosę. Być może, że przy grodzie powstaje podgrodzie.

Rys. Zbigniew Podurgiel

Zamek, czyli budowla wykonana z cegły i posiadająca zamknięty (= zamek) obwód murów (inna definicja: zamknięty zespół budynków przeznaczonych do obrony, często też umożliwiający mieszkanie). zaczyna sukcesywnie wyrastać na miejscu istniejącego grodu. W trakcie istnienia grodu, był on wielokrotnie palony i odbudowywany. Najpewniej od pierwszej połowy XIII w. trwały w nim prace zwiększające jego obronność i rangę poprzez także sukcesywną zamianę budowli drewnianych na ceglane (kamienne). Sprzyjała temu też budowa pobliskiego ceglanego kościoła p.w. św. Jana Ewangelisty (dla budowy kościoła musiała powstać cegielnia - istniały tutaj złoża gliny). Najprawdopodobniej pierwszą budowlą ceglaną była wieża (rysunek powyżej). Najczęściej w grodach spełniała ona rolę "ostatniego schronienia (obrony)". Tj. wieża posiadała zapasy wody (studnia) i zywności, a dostęp do jej wnętrza był znacznie utrudniony po podniesieniu drabiny. Umożliwało to załodze długotrwałą obronę i oczekiwanie na odsiecz po zdobyciu grodu. Po raz pierwszy o oleśnickim zamku napisano [Mrozowicz W.] w 1292 r., gdy w nim (in Olesnicz castro nostro) książę Henryk Brzuchaty rozstrzygał spór między kanonikami regularnymi św. Augustyna z wrocławskiego Piasku a rycerzem z Rakowa o prawo do prowadzenia karczmy w Rakowie

Po 1313 r. książę Bolesław przenosi swoją siedzibę do Oleśnicy. Prawdopoddobnie rozbudowuje gród do swoich potrzeb, może rozbudowuje murowany dom mieszkalny. Po 1323 r. kiedy to kolejny władca księstwa oleśnickiego - książę Konrad Namysłowski przenosi swoją siedzibę do Oleśnicy - musi mieć rezydencję godną swoich ambicji i znaczenia księstwa. Konrad I Oleśnicki (bo tak potem był nazywany) w tym celu rozbudowuje zamek. Może najpierw rozbudowuje dom mieszkalny i potem mury obronne. Trwać to może ok. 6-10 lat, a przy braku pieniędzy - znacznie dłużej.

Zamek oleśnicki - rekonstrukcja hipotetyczna autorstwa prof. M. Przyłęckiego	Rys. Z. Podurgiel

Plan zamku (wg. Kurta Bimlera) i przyjęte na tej stronie usytuowanie budowli względem stron świata

Uwagę zwraca kształt zamku - rozmieszczony na nieregularnym czworoboku. Jest to prawdopodobnie wynik dostosowania jego do:

• miejsca rozmieszczenia domu mieszkalnego księcia, ewentualnie murowanej wieży - postawionych jeszcze podczas istnienia grodu.
• poprzednich kształtów nasypów obronnych grodu.
• wielkości oraz kształtu wzniesienia.

W podobny sposób były ukształtowane inne zamki. Także wiele zamków jest podobnie, jak oleśnicki - rozmieszczonych przekątnymi w kierunku stron świata. Aby ułatwić opisywanie zamku przyjmuje się pokazane na powyższym rysunku uproszczone usytuowanie jego względem stron świata.

Bryłę zamku, pokazaną na powyższym rysunku wg prof. M. Przyłęckiego (lub wg J. Salma), - charakteryzują:

• Umocnienia - mury obwodowe (kurtynowe), wieże, zabezpieczenie wjazdu.
• Zabudowania wewnętrzne - mieszkalne (oddzielnie męskie i żeńskie), reprezentacyjne, urzędowe, kultowe, usługowe, magazynowe i stajenne.
  • mieszkalne: pomieszczenia władcy zamku i jego rodziny oraz urzędników, zbrojnych i służby.

Powierzchnia zamku wynosiła ok. 2000-2500 m2

Nie znamy kolejności przekształcenia grodu w zamek i budowy poszczególnych elementów zamku. W zamku książęcym w Oleśnicy wybudowano jeden duży dom mieszkalny, przeznaczony na siedzibę księcia. Mógł on powstać jako:

• samodzielna budowla jeszcze podczas istnienia grodu (jak np. w Legnicy) i do niego (oraz wieży) później dobudowano mury obwodowe. Za tym przemawiają ostatnie odkrycia okresu budowy domu mieszkalnego (XIII w.).
• dobudowany (z zewnątrz) do murów obwodowych zamku po ich wybudowaniu (wg. K. Bimlera i M. Przyłęckiego).
• budowany równocześnie, jako przewidziane zamknięcie zachodniego dziedzińca zamku, wraz z północną, wschodnią i południową częścią murów obwodowych.

Dom księcia początkowo mógł być piętrowy i założony na planie wydłużonego prostokąta o lekko ściętym boku północnym i wymiarach 45x14 m. Od strony zewnętrznej grubość murów wynosiła 3 m, a od wewnętrznej - 2m.

Dom posiadał trójdzielny podział wnętrz. W Oleśnicy jak i innych zamkach śląskich środkowa izba była wielka i przeznaczona do celów reprezentacyjnych (aula) i po bokach były dwie mniejsze izby. Łącznie było tam 11 izb mieszkalnych, z których wiele nie było sklepionych. Na piętrze zwyczajowo mieściła się sala reprezentacyjna. Musiało tam być też ogniobezpieczne pomieszczenie przechowywania dokumentów. Była także izba do przechowywania zbroi oraz powinna istnieć kaplica. Chociaż z późniejszego opisu wynika, że przy murze północnym znajdowała się osobna sklepiona kaplica zamkowa i obok izba pisarza. W dwu takich samych małych izdebkach mieściły się: w jednej piekarnia, w drugiej piwowarnia. Pomieszczenia stajenne dla zbrojnych i spichlerz mogły znajdować się poza murami w obrębie ograniczonym przez fosy (przedstawione rysunki zamku najprawdopodobniej zbyt przybliżyły fosy do murów zamku).

Wieża, która mogła być wybudowana jeszcze za czasów istnienia grodu - ostatecznie po wybudowaniu murów - znalazła się w ich narożu. Miała różne funkcje. Była symbolem władzy - czym wyższa i potężniejsza tym większa ranga władcy.

Była budowana na dziedzińcu, w części grodu (zamku) najbardziej zagrożonej na atak, a przy tym w pobliżu wjazdu do niego. Z punktu widzenia użytkowego, spełniała poczwórną rolę: stanowiła element obrony aktywnej, strażnicę, dogodne miejsce obserwacji bramy oraz miejsce ostatniej obrony i schronienia w przypadku zdobycia zamku przez wroga. Początkowo wieża mogła być używana przez kasztelana, jako jego siedziba. Potem (po wybudowaniu domu mieszkalnego), w wieży znajdowały się pomieszczenia gospodarcze, mieszkalne, więzienne (piwnice, lochy) i katowskie.

                                  Rys. J. Bogdanowski

Średnica wieży zamku oleśnickiego wynosiła ok. 11 m a grubość murów przy podstawie ok 3 m. Wysokość wieży w okresie średniowiecza wynosiła ok. 20. Wysokość części piwnicznej ok 3-4 m. Była to tzw. wieża główna. W zamku mogła występować także druga wieża o przekroju kwadratowym, ustawiona w drugim narożu murów. Spełniała ona rolę mieszkalną dla zbrojnych oraz magazynową. Podobno jakieś ślady mogą skazywać na istnienie wieży okrągłej po przeciwległej stronie obecnie istniejącej (na połączeniu obecnego skrzydła południowego z zachodnim).

Zamek otoczono z 3 stron wysokim ceglanym murem obwodowym. Grubość murów przy podstawie wynosiła 2-3 m. Wysokość murów wynosiła w takich zamkach około 8-10 m. i w trakcie licznych modernizacji mogła ulegać podwyższaniu. W murze obwodowym, w poblizu wieży była wykonana brama wjazdowa. Jej szerokość winna zapewnić wjazd wozu zaprzęgniętego w dwa woły, czyli ok. 2,5 m. Brama była chroniona wrotami i broną. Nad bramą znajdowało się najpewniej pomieszczenie straży i wrotnego, zadaniem którego było także podnoszenie i opuszczanie brony. Dojście do bramy odbywało się przez most zwodzony umieszczony nad fosą. Zwyczajowo w okolicy mostu zwodzonego stała izba straży.

Na wieży jak i murach zamkowych znajdowały się strzelnice i blanki oraz były dobudowane różnego rodzaju konstrukcje drewniane zapewniające obserwację, komunikację, osłonę załóg i możliwość rażenia wroga przy pomocy kusz (lub kamieni w stosunku do napastników znajdujących się pod pod murem - stopą muru).

Od strony północnej, wschodniej i zachodniej zamku broniła także szeroka i głęboka fosa. Od strony południowej fosa łączyła się z tzw. stawem liliowym i bagnistymi rozlewiskami, stanowiącymi skuteczną przeszkodę dla napastników. Obrona zamku była sprzężona z foryfikacjami miasta. Winna zapewnić obronę własną ale i wspierać obronę miasta. Mury miejskie kończyły się w fosie zamkowej. Jak pokazują wykopaliska mogły się one kończyc wieżyczkami. Usytuowanie zamku względem miasta i murów obronnych pokazano na poniższym rysunku (wg prof. M. Przyłęckiego).

Jak najprawdopodobniej budowano mury zamku? - Do wykonanego wykopu fundamentowego wrzucano tłustą glinę, na nią kamienie polne (otoczaki) i po wyrównaniu wznoszono właściwe fundamenty kamienne wiązane zaprawą, a dopiero na nich budowano ceglane mury.

Po wybudowaniu - zamek był modernizowany. Wynikało to z dostosowania go do rosnącej liczby załogi i służby zamkowej, i nowych rodzajów broni. Ale największa modernizacja mogła nastąpić po spaleniu go (może tylko częściowym?) w trakcie wojen husyckich (lipiec 1432 r.). Po tym zdarzeniu zamek odbudowano nadbudowując m.in. kolejne piętro skrzydła zachodniego. Być może, że wówczas umieszczono przy nim przypory i rozszerzono teren przedzamcza umozliwiający rozbudowę stajen i innych pomocniczych budowli. W tym zamku mieszkali i rządzili księstwem samodzielnie lub wspólnie od 1320 r. do 1492 - Konrad I, II, III, V, VII, IX i X. I niekiedy wdowy po nich. Niektórzy z książąt tylko okresowo przebywali w zamku i zamieszkiwali w swoich częściach księstwa (np. Koźle).

Kamienna figura tarczownika, umieszczona na zewnątrz, ponad bramą wjazdową na podwórzec (bramę i figurę przeniesiono w to miejsce dopiero w 1905 r.). Tarczownik ubrany w strój używany w drugiej połowie XIV w. trzyma po obu stronach tarcze z orłami księstw wrocławskiego i oleśnickiego. Na ramionach wsparte dwa hełmy z klejnotami rycerskimi. Rzeźba ta jest w złym stanie i powinna być poddana zabiegom konserwatorskim i chroniona przed wpływami atmosferycznymi. Poniżej figury tarczownika znajduje się rzeźba herbowa, która została wykonana w 1900-1906. Przedstawia ona orła z herbu Branderburgów. Umieszczona została pod figurą tarczownika po przeniesieniu bramy w nowe miejsce. Herb książąt oleśnickich umieszczony nad wejściem do pomieszczenia wieży (na zdjęciu poniżej). Sądzono, że do 1905 r. znajdował się nad starą bramą, pod figurą tarczownika. Jednak ikonografia zamku tego nie potwierdza. Nie wiadomo, gdzie wcześniej się znajdował. Godłem herbu jest - orzeł z przepaską przez pierś i skrzydła, z krzyżem i trójliściem. Nad tarczą znajduje się - hełm z labrami i klejnot herbowy w postaci półorła śląskiego i półkolistego, wzdłużnego grzebienia (pióropusza) z dwóch szeregów piór pawich. Zarówno przestylizowane pawie pióra nad hełmem, jak i przewieszona przezeń draperia (labry) spotykane są często w heraldyce czternastowiecznej (kliknij na herb). Ale czy w tym okresie rzeźba została wykonana? Można sądzić, że ta płaskorzeźba była elementem większej całości.

Kliknij na herb, aby powiększyć

W roku 1492 umiera bezpotomnie ostatni Piast oleśnicki Konrad X Biały. Księstwo przechodzi pod bezpośredni zarząd króla Czech, wówczas Władysława II Jagiellończyka. Przez trzy lata zamek i księstwo należą do króla Czech. W 1493 r. zostaje przekazany pod tymczasowy zarząd księcia cieszyńskiego Kazimierza II, będącego generalnym namiestnikiem królewskim na Śląsku. Dopiero przy końcu kwietnia 1495 r. Władysław II przekazuje Oleśnicę w zamian za dobra Podiebrady i 5000 kóp groszy praskich księciu ziębickiemu Henrykowi I, synowi poprzedniego króla Czech Jerzego Podiebrada. Prawdopodobnie wówczas zamek musiał być zaniedbany. Brak władcy musiał prowadzić do jego rozkradania i rozbierania murów na cegły, wykorzytywane do budowy domostw.

Literatura:
Przyłęcki M. Najcenniejsze zabytki Oleśnicy. Zapiski Oleśnickie nr 2 z 1995 r.
Przyłęcki M. Zamek w Oleśnicy. Towarzystwo Przyjaciól Miasta Oleśnicy. Wrocław 1989
Przyłęcki M. Zamek w Oleśnicy. Panorama Oleśnicka nr 27, 29,31, 33, 34 z 1994 r.
Kajzer L., Kołodziejski S, Salm J. Leksykon zamków w Polsce. Arkady Warszawa - 2001
Guerquin B. Zamki w Polsce. Arkady. Warszawa 1984.
Guerquin B. Zamki śląskie. Warszawa 1957.
Grundmann G. Burgen, Schlösser und Gutshäuser in Schlesien. Band II, Schlösser und Feste Häuser der Renaissance, bearbeitet und erweitert von Dieter Großmann. Würzburg 1987.
Łuczyński R.Zamki i pałace Dolnego Śląska. Wrocław i okolice.Wrocław 1999.
Bimler Kurt. Die schlesischen massiven. 3 Fsm. Ols kr. Ols, Gross Wartenberg, Militsch, Trebnitz, Wohlau, Steinau. Breslau 1942.
Nienałtowski M, Z. Podurgiel. Zamek książęcy w Oleśnicy. Oleśnica 2006
Mrozowicz W., Wiszewski M. Oleśnica od czasów najdawniejszych po współczesność. Atut Wrocław 2006

Dalej - Zamek za Podiebradów

Od autora • Początki miasta • Oleśnica piastowska • Oleśnica Podiebradów • Oleśnica Würtembergów
Oleśnica za Welfów • Oleśnica po 1885 r. • Zamek oleśnicki • Kościół zamkowy • Inne zabytki
Fortyfikacje • Herb Oleśnicy • Herb księstwa • Inne herby • Drukarnie
Książęce krypty • Kary i pręgierz • Pomniki • Wojsko w Oleśnicy • Numizmaty • Walki w 1945 r.
Renowacje zabytków • Kalendarium • Biografie historyczne • Zasłużeni dla Oleśnicy
Artyści oleśniccy • Autorzy • Inni artyści • Fotograficy • Wspomnienia osadników • Mapy • Zagadki
Ciekawostki • Co pod ziemią? • Landsmannschaft Oels • Galeria • Wydawnictwa oleśnickie
Bibliografia • Linki • Podziękowania • Zobacz księgę gości • Dopisz się do księgi
Napisali o nas