Zamek za Podiebradów - wielkich budowniczych

W maju 1495 r. zamek obejmują Podiebradowie. Po śmierci Henryka I Starszego w 1498 r. - księstwo obejmują jego synowie - Albrecht, Jerzy I i Karol I. Przy czym zamek Oleśnicki w dziale obejmuje Jerzy I. Zmarł on bezdzietnie 10 listopada 1502 r. na zamku w Oleśnicy, a pochowany został 13 listopada w krypcie książęcej kaplicy św. Piotra i Pawła w klasztorze cystersek w Trzebnicy. Po nim zamek obejmuje Karol I, który miał rezydować w Kłodzku, ale już od 1501 r. mieszka na zamku Oleśnickim, o czym świadczy miejsce urodzenia jego trzeciej córki. Po śmierci brata Albrechta w 1511 r. Karol objął całą ojcowiznę. Karol I mieszka na zamku oleśnickim jeszcze w 1515 r. W 1521r. znany jest opis zamku. Widocznie zamek ten jest za mały i niewygodny dla jego licznej rodziny i być może dlatego najpóźniej w 1522 r przenosi się do Ząbkowic Śl, w których w latach 1524-1536 buduje zamek - czyniąc go wspaniałą rezydencją, chociaż nie ukończoną Umiera w 1536 r. i pochowany został w kościele parafialnym w Ząbkowicach. Co dziwne - i wdowa po nim, nie zechciała zamieszkać w Oleśnicy i uzyskała zgodę króla na zamieszkanie w Ząbkowicach. Świadczyć to mogło o niewygodzie gotyckiego zamku oleśnickiego.

W 1536 r. po śmierci ojca - Jan (Hannus) Podiebrad dziewiąte dziecko i trzeci syn księcia Karola I ziębicko-oleśnickiego i księżniczki Anny żagańsko-głogowskiej urodzony w Oleśnicy 4 listopada 1509 r. - wspólnie z braćmi objął panowanie w księstwie ziębickim i oleśnickim.

Jan Podiebrad

Praktycznie samodzielnie rządzi księstwem od roku 1542 r. (młodszy brat Jerzy zajmuje się głównie krzewieniem religii protestanckiej,+1553). W 1536 r. żeni się z córką Kasztelana Krakowskiego i Wielkiego Kanclerza Koronnego - Krystyną Szydłowiecką. Zastrzyk finasowy uzyskany z posagu pozwala wesprzeć renesansową przebudowę zamku, którą książę Jan przeprowadza w latach 1542-1562. Pierwsza faza obejmuje częściową przebudowę zamku gotyckiego, a druga - budowę tzw. pałacu, nadbudowę wieży gotyckiej i budową przedbramia.

W przebudowie i rozbudowie zamku brali udział najwybitniejsi ówcześnie na Śląsku architektekci. Dlatego w końcowym rezultacie powstała rezydencję książęcą, która mogła rywalizować ze zbudowaną nieco wcześniej rezydencją książąt brzeskich. Książęta oleśniccy i brzescy, sąsiadujące z sobą księstwa i ich dwory były z sobą związane, co tłumaczy udział wielu artystów i rzemieślników brzeskich w przebudowie, jak też wyjaśnia bliskie artystyczne pokrewieństwa dwu głównych dzieł śląskiej architektury rezydencjonalnej w XVI - zamku brzeskiego i oleśnickiego.

Przebudowa zamku
Początkowo przebudowano głównie dom mieszkalny w zachodnim skrzydle, prawdopodobnie przy udziale Jakuba Parra. M.in. zmieniono wówczas rozkład pomieszczeń i ostrołukowe gotyckie kształty okien na obecne - prostokątne. Pokazuje to Z. Podurgiel (Ślady obramienia okien gotyckich przy ostatnim remoncie zachowano i uwidoczniono je w nowych tynkach, widocznych w tym skrzydle tak od strony dziedzińca jak i od zewnątrz).

Ponadto najprawdopodobniej dobudowano 3 - 4 wykusze od strony zewnętrznej skrzydła zachodniego. Z nich jeden mógł być wykuszem wychodkowym. Podobne przypuszczenie wynika z analizy wyglądu zamku jego ojca - Karola I w Ząbkowicach. Jeszcze na planach z XVIII w widniały na tej ścianie dwa wykusze i duże otwory okienne sugerujące wcześniejsze istnienie w tych miejscach wykuszy. Do końca XIX w. nie zachował się żaden z nich. Wykusz istniejący obecnie został odbudowany dopiero po 1901 r. Równocześnie wzmocniono i częściowo przebudowano obwarowania zamkowe.

Dla upamiętnienia przebudowy, jak to było w zwyczaju, kazał książę wykuć w płaskorzeźbie popiersia swoje i małżonki Krystyny Szydłowieckiej (zdjęcie z lewej. kliknij aby powiekszyć). Początkowo zapewne wmurowano ją w jeszcze gotycką ścianę zamku. Potem (po przebudowach) znalazła się w parapecie ganku zachodniego skrzydła.

Nieznany artysta przedstawił parę książęcą przypatrującą się z krużganków turniejowi rycerskiemu. Oparci są oni jakby na parapecie, przez który przerzucono tkaninę z herbami pary książęcej [17]. Więcej o obu herbach.

Pałac Wdów.
W latach 1559-1562 wzniesiono na zewnątrz starego zamku Pałac, czyli siedzibę do zamieszkania, która początkowo przeznaczona była dla księcia Jana, Pałac jako budynek zewnętrznej bramy oraz jego artystyczne rozwiązania - nawiązywały do zamku brzeskiego. Projektował go podobno Jakub lub Franciszek Parr, a budował Gaspar Cuneo, który przebywał w Oleśnicy do 1563 r. Zbudowany jest na planie prostokąta, czterokondygnacjowy, kryty dwuspadowym dachem. Nazywany był też zamkiem przednim lub przedzamczem. Za czasów Karola II, po wybudowaniu skrzydła wschodniego i południowego stracił swoje znaczenie, zaczął pełnić rolę gościnną i dlatego był nazywany pałacem gościnnym.

Pałac od strony południowej, z lewej strony widoczne późniejsze skrzydło środkowe łączące zamek właściwy z pałacem. Widoczna też półokrągła klatka schodowa zapewniająca ówcześnie wejście do pałacu	Pałac od strony przedbramia (barbakanu). Widoczny most biegnie nad korytem fosy. Ozdobna brama pochodzi z późniejszego okresu. Inny widok	Pałac od strony zachodniej. Obecnie trudno wykonać podobne zdjęcie ze względu na zasłaniające drzewa. Kliknij aby powiększyć. Inny obraz

Po 1617 r., po pojawieniu się problemu wdów książęcych - nazywano go pałacem gościnnym z piętrem wdowim (górne piętra przeznaczone były dla wdów książęcych na "dożywociu"), lub tylko Pałacem wdowim (wdów). Obecnie najczęściej używana jest nazwa Pałac Wdów.

Najprawdopodobniej spędziła w nim wdowie lata żona Karola II - Elżbieta Magdalena pomiędzy 1617 a 1630 r. Druga żona księcia Karola Fryderyka - księżniczka Zofia Magdalena z Brzegu mieszkała w nim w latach 1647-1660, czyli już za czasów Wirtembergów.

"Karol Fryderyk w 1646 r. polecił dla swej żony sporządzić wyciąg z testamentu, w którym obciążył swoich spadkobierców zabezpieczeniem dożywocia księżnej Zofii Magdaleny i na czas jej wdowieństwa używalnością tzw. piętra wdowiego na zamku oleśnickim".

Księżna Anna Urszula, wdowa po Henryku Wacławie zamieszkała w dworku w Zbytowie aż do śmierci w 1658 r. Dlatego po śmierci wdów Pałac najczęściej służył za lokum dla gości rodziny książęcej.

Aby wybudowć Pałac należało zwiększyć powierzchnię zamku (przedzamcza) otoczoną fosą i rozszerzyć ją bardziej na północ. Czyli należało wykopać nową fosę i zasypać starą, co ze względu na znaczną głębokość fosy wymagało przeniesienia setek ton ziemi. Tak więc, za czasów Jana Podiebrada ponownie umocniono obwałowania, przeniesiono i pogłębiono fosy.

Pan Marek Delimat przedstawił hipotezę, że pałac był rónież otoczony fosą. Czyli z niego do zamku przechodzono także po moście zwodzonym. O prawidłowości tej hipotezy mogą świadczyć nazwy pałacu jako przedzamcza lub zamku przedniego. Sprawdzenie jej wymagałoby przeprowadzenia badań ("wykopków").

Bardzo cennym zabytkiem z wnętrza pałacu jest znajdujący się w wykuszu na pierwszym piętrze płaski strop ozdobiony intarsją z różnokolorowych gatunków drzew obramiający kartusze z herbami księcia i obu jego małżonek. Herby te pozwalają dokładnie datować czas powstania intarsji na lata pomiędzy 1561 (rok powtórnego ślubu) a 1566 r. (data śmierci samego Jana). Można sądzić, że jeden z pięknych wykuszy (najprawdopodobniej ten przy fosie) pełnił uprzednio rolę wychodkowego.

Przejazd pod pałacem, na wschodniej fasadzie ozdobił książe portalem, ponad którym stoi jego całopostaciowy posąg wraz z rozmieszczonymi po bokach dwiema tarczami herbowymi. Najprawdopodobniej autorem prac rzeźbiarskich mógłby być także Gaspar Cuneo. Nad rzeźbą księcia wykuto napis inskrypcyjny (niestety zniszczony, ale możliwy do odtworzenia). Poniżej przedstawia się łacińską treść napisu przedstawianą w publikacjach [16]:

EFIG. ILUSTR. PR. D. D. JOHANN DE CONSTANDE ET POD. QVI ANNO CHR. M.D.LVIII PRIMA HUI-INGRE. FUND IECIT. HUNCQUE ARCIS ACGEREM CUM FOSSA ET AQUAE CIRCUMDUCTIONE INCEPIT RT DEHINC ANNO M.D.LXII. QUI FUIT IMPERII. FERD-IMPER. J. HUI. NOM.AN. III. ELECZIO.MAX. FILII. FERD. IN RE. RO. UN. BO. FOELICITER ABSOLVIT.

Ale z porównania tekstów wynika, że różni się on od przedstawionego na zdjęciu !

Najczęściej w literaturze oleśnickiej cytuje się wycinek(?) z tego napisu:

"Jan książę ziębicko-oleśnicki, hrabia kłodzki, baron Wołczyna i Podiebradów
- dał początek budowie w 1559 i prace te w roku 1562 szczęśliwie ukończył"

Pan dr Wojciech Mrozowicz odczytał z niewyraźnej kopii tekst inskrypcyjny i przetłmaczył. Dziękuję bardzo!

Przedbramie (barbakan)
Rok później pałac umocniono przedbramiem, o cechach barbakanu. Miało ono najpewniej inne wymiary niż obecnie.Przedbramie miało trzy poziomy obrony: pomost bojowy; strzelnice na poziomie jezdni i strzelnice poniżej jezdni (sądzę, że była to najpewniej tzw. kaponiera). Wymiar poziomy barbakanu wg planów wynosił 8,5x8 m i w głąb, poniżej poziomu jezdni sięgał ponad 3 m. Nad poziomem jezdni znajdowały się pomosty bojowe z blankami (widoczne jeszcze na rysunkach Wernera) i otworami strzelniczymi w masywnych murach (okiem Z. Podurgiela). Otwory te z czasem zostały zamurowane. Poniżej poziomu jezdni znajdowały się komory (kazamaty) o wysokości ok. 3 m, z których jedna posiadała otwory strzelnicze rozmieszczone podobnie jak i górnym rzędzie. Sugeruje to, że była budowana jako kaponiera. Czyli jest jednym ze znaczących zabytków budownictwa obronnego w Polsce. Schemat pomieszczeń znajdujących się pod Pałacem wdów i przedbramiem pokazano na wycinku z planu zamku K. Bimlera (z lewej).

Wejście do kaponiery znajduje się aktualnie w łączniku dobudowanym do pałacu. Na zdjęciu - są to lewe drzwi. W momencie budowy kaponiery nie istniał łącznik i dlatego wejście było inaczej rozwiązane.

Na rysunku z prawej pokazałem prawdopodobny schemat przedbramia Pałacu Wdów z okresu Jana Podiebrada.

Pod przedbramiem znajdowała się kaponiera - czyli budowla obronna służąca do obrony fosy. Całość tworzyła barbakan.

Czy Kaponiera powstała wraz z budową Pałacu? Może powstała wcześniej i była związana z jakąś bramą zamkową. A może została dobudowana dopiero po powstaniu Pałacu - wraz z przedbramiem. Bowiem przedbramie zostało dobudowane do istniejącego Pałacu. Wskazuje na to "niedopasowanie" połączenia murów przedbramia do kształtu zewnętrznych elementów Pałacu (np. wykuszów).

Prawdopodobnie przedbramie zostało rozbudowane już po śmierci Jana Podiebrada, gdyż zasłoniło jego posąg - zmniejszyło rangę księcia.

Kształt przedbramia (wysokość, długość) został dodatkowo zmieniony za czasów Karola II.

W miarę zmian zasad obrony, utraty przydatności fos - w miejscu obecnego przedbramia nadsypano ponad 3 m ziemi, która skryła dolne piętro barbakanu - kaponiery. Nadsypywanie nie było jednorazowe, odbywało się kilkukrotnie - o czym świadczy różny rodzaj używanej ziemi. Później kaponiera pełniła najpewniej rolę magazynu. Więcej o tym ciekawym odkryciu.

Brama przedbramia mogła być wyposażona w typowe wówczas elementy (wrota, mechanizm podnoszenia mostu zwodzonego itp.). Po wybudowaniu bramy - przez nią odbywał się wjazd do zamku. Wówczas też zlikwidowano poprzedni wjazd do zamku z mostem zwodzonym, usytuowanym w północnej części fosy.

Odbudowa wieży zamkowej
Wieża zamkowa powinna przewyższać inne budowle zamkowe. Dlatego po rozpoczęciu budowy Pałacu Wdów również zaczęto podwyższanie wieży (która mogła mieć wówczas ok. 20 m wysokości). W tym celu wykonano oktogonalną, parokondygnacyjną nadbudowę wieży zamkowej z galeryjką widokową otoczoną balustradą, którą zdobi 8 kamiennych lwów (historia wg Z. Podurgiela), trzymających tarcze herbowe ziem Podiebradów, m.in. z herbem księstwa oleśnickiego a także z napisem głoszącym, że książę Jan w 1561 r. "wieży tej koronę i figury kamienne zrobić kazał"

...A. 1561 MENS OCTOBR. FERD. J.R.J. MAXIMILI. FERO. FILIO BOH. REGE. ELECTIS ILUSTR. PRINCEPS AC DU. DU. JOHANN DUX. MONSTERB. IN SILESIA OLSNERSIS ETC. SUPER HANC TURRIM CORONAM ISTAM CUM IMAGINIBUS LAPIDEIS FIERI FECIT.

(W 1561, w miesiącu październku, po wyborze Ferdynanda I [na] cesarza rzymskiego, Maksymiliana zaś syna, [na] króla Czech, oświecony książę i pan, pan Jan, książe ziębicki na Sląsku, oleśnicki itd. tę koronę wraz z kamiennymi figurami na tej wież wykonać kazał. Tłumaczenie Mrozowicz W.[18]).

Książe Jan planował stworzenie w prezbiterium kościoła zamkowego - Mauzoleum Podiebradów. Obejmowało ono: kryptę, płytę poświęconą bratu - Jerzemu Podiebradowi, wspaniały podwójny kamienny nagrobek dla siebie i swojej żony Krystyny (zdjęcie z góry, z boków [1], [2], [3], [4]. Powstał on w 1557 r. na polecenie księcia. W 1558 r. polecił namalować drzewo genealogiczne rodu. Po jego śmierci powstała w 1579 r. kolejna płyta poświęcona jego synowi - Karolowi Krzysztofowi. Po objęciu księstwa przez Wirtembergów ranga tego mauzoleum uległa obniżeniu.

Wraz z budową zamku, w jego komnatach i na dziedzińcu zaczynało kwitnąć bujne życie kulturalne. Orkiestra książęca urozmaicała czas i towarzyszyła różnym przyjęciom, balom, zabawom dworskim, ślubom, weselom, urodzinom oraz pogrzebom. Na zamku również występowały wędrowne trupy aktorów, cyrkowców i sztukmistrzów. Na dziedzińcu najpewniej również odbywały się turnieje rycerskie i potem wielkie przyjęcia trwające po kilka dni.

Karol II Podiebrad

Bratanek Jana - książę Karol II panujący samodzielnie w księstwie od 1587 do 1617 (ale mający na niego wpływ od 1569 r., rządząc księstwem wspólnie ze starszym bratem Henrykiem III), podejmuje kolejną, znaczną rozbudowę zamku, którego wygląd zasadniczo nie uległ zmianie od tego czasu. To jemu zawdzięczamy dzisiejszy obraz bryły zamku. Tak szeroko rozbudowa zamku wymagała zaangażowania znacznych środków finansowych. Ale Karola II, wówczas jednego z najpotężniejszych książąt śląskich i pełniącego wiele funkcji przynoszących zyski - na to było stać (nie bez znaczenia były dwa "bogate"ożenki). Jemu zawdzięczamy wybudowanie skrzydła wschodniego i południowego.W rezultacie tego powstał czworobok otoczony z dwu stron nowymi budowlami. Od zachodu pozostało dawne skrzydło gotycko-renesansowe, a od północy nadal istniał mur kurtynowy z bramą wjazdową, zamykający dziedziniec.
Karol II podczas swojego panowania buduje:

- Skrzydło wschodnie
W latach 1585-1586 (czyli przed oficjalnym objęciem księstwa) powstaje skrzydło wschodnie [1], [2], [3] wzdłuż i na zewnątrz muru kurtynowego. Założone zostało na planie regularnego prostokąta o wymiarach ok. 53x13 m. Przy budowie wewnętrznej ściany zużytkowano gotycki mur, przybudowując do niego skrzydło od strony wschodniej, a więc zewnętrznej. Jest ono specjalnie mocno ufundamentowane, gdyż posiada dwie kondygnacje piwnic. Na parterze mieściły się stajnie książęce (masztalernia), a niższa kondygnacja piwnic zapewne była magazynem (nie jest obecnie dostępna). Wyżej mieściły się apartamenty mieszkalne i sale reprezentacyjne. Projektował skrzydło wschodnie Bernard Niuron, Włoch z Lugano pełniący funkcję architekta księcia brzeskiego i w Brzegu zamieszkującego (podaje się błędnie, że w projektowaniu udział brał Jakub Parr - zmarł on 10 lat wcześniej). Nie wiadomo dlaczego partię cegieł na budowę skrzydła w ilości 30 000 sprowadzano aż z Brzegu?

- Bramę wschodnią (portal wjazdowy)
Wysokie walory funkcjonalne i architektoniczne zamku podnosi także wzniesiona w 1603 r. dekoracyjna brama wschodnia Pałacu Wdów o otworach dla jezdnych i pieszych. Na fryzie obiegającym przedbramie wykuto w antykwie (krój pisma) trzy niemieckie wersety biblijne (częściowo obecnie zatynkowane - Ps.127, 1; Przysł. 18, 10; Ps. 121, 8 wraz z datą 1603). Jeden z nich brzmi "Wo Gott nicht selbst behut das haus, so ist's mit unserm wachen aus". Napisy te zostały zidentyfikowane. Wraz z budową bramy uległy zmianie wymiary i kształt murów przedbramia. (Nie jest wiadomo, czy już wówczas wybudowano ceglany most przez fosę i czy również zasypano fosy?)

W zwieńczeniu bramy znajduje się heraldyczna kompozycja z trzech owalnych tarcz herbowych podtrzymywanych na skrajach przez kroczące lwy. Na tarczach spiętych klamrami z datą 1603 znajdują się herby znane już z wcześniejszego opisu - herb księstwa ziębicko-oleśnickiego Podiebradów (w środku) i żon księcia Karola II - Katarzyny Berkovej z Lipy i Dube (z lewej - healdycznie) i Herb Elżbiety Magdaleny córki Jerzego II Piasta - księcia legnicko-brzeskiego.Wykonanie rzeźb herbowych na szczycie bramy przypisuje się Gerhardowi Hendrikowi (w 1605 r. rzeźbi ambonę w kościele zamkowym w Oleśnicy).

Na odwrocie szczytu tej bramy także była umieszczona analogiczna kompozycja herbowa wykonana w sgraffito (mogli ją oglądać goście książęcy ze swoich pokojów w Pałacu). W niej znajdował się napis inskrypcyjny (wykonany po śmierci Karola II) wraz z datą zakończenia budowy. Brzmiał on:

A. 1603 Hat der Hochgeborne Furst und Herr (Herr Carl) (Hertzog zu Monsterberg) in Schlesien zur Oels (Graf zu Glatz) Der Zeit Regierung im 34 Jahr Allen dieses Fundament Sambt der Drucken vom neunen - erbaut und aus Gettl. Derleichung Gluck Vollender D.O.M.S.

Tłumaczenie: Roku Pańskiego 1603 Jaśnie Wielmożny Książe (władca Karol) (książę ziębicki) i Władca w Oleśnicy na Śląsku (hrabia kłodzki) w czasie swojego 34 letniego panowania wybudował od podstaw budowlę (bramę?) wraz z sgraffito. Niechaj ta budowla dzięki dobroci Bożej da wszystkim szczęście. Doskonały Bóg Najlepszy i Najwyższy.

Napis ten jak i sgraffito zostały zatynkowane w latach powojennych.

Natomiast przyczyną zamiany typowo obronnej bramy (barbakanu) na ozdobną była zapewne niewiara w jej skuteczność obronną. Projekt bramy i bastionów ziemnych przypisuje się Heinrichowi (wg. innych Hansowi) Schneiderowi von Lindau, fortyfikatorowi Gdańska i Wrocławia.

- Skrzydło południowe
W latach 1606-1608 powstaje skrzydło południowe, tym razem po wewnętrznej stronie muru kurtynowego (datę uwieczniono). Skrzydło to nie jest założone na planie regularnego prostokąta, ale zwęża się dosyć silnie w kierunku zachodnim. Skos w założeniu planu tłumaczy się [13] wykorzystaniem muru gotyckiego nie tylko od strony zewnętrznej, ale i fragmentów dawniejszej gotyckiej budowli, która narzucała zwiększenie szerokości po stronie wschodniej (niestety, nie na każdym planie zamku to widać). Wedle zachowanego zestawienia rachunków kierownictwo budowy tego skrzydła należało do Jana Lucasa, za co otrzymał 631 talarów. Suma kosztów budowy tego skrzydła oraz krużganków na skrzydle wschodnim wyniosła 16 325 talarów. Prawdopodobnie wówczas wykonano ganek w skrzydle południowym.

- Krużganki
Specjalny urok posiada wewnętrzny, reprezentacyjny dziedziniec zamkowy. Szczególnie zdobią go dwa piętra krużganków obiegających wschodnie skrzydło i wieżę, zapewniające komunikację poziomą. Są one murowane i wsparte na kroksztynach [2], [3], [5], [10], [11], [12], [15], [16]. Jest to zasadnicze odstępstwo w stosunku do zamku brzeskiego, a zarazem cecha wyróżniającą rezydencję oleśnicką. Wewnętrzny dziedziniec może dlatego konkurować z królewskim Wawelem i zamkiem brzeskim.

Rozpoczęcie budowy krużganków natąpiło w 1589 r. Materiał do jego budowy sprowadzono aż z Brzegu. Wykuł te krużganki kamieniarz Adam Hoffmann z Legnicy, sprowadzony tu prawdopodobnie przez Jana Lucasa. Na jednej z drewnianych kolumn na drugim piętrze widnieje jego monogramu "AH" oraz wycięta data zakończenia prac "1600". Kamieniarze otrzymali za pracę 315 talarów. W tym czasie krużganki były także przedłużone na skrzydło północne (zdjęcie niżej). Na rysunku Wernera widać, że krużganki przedłużone były na skrzydło południowe. Jest to najpewniej jeden z błędów artysty. Nie jest wiadomo, kiedy wykonano ganki na skrzydle południowym i zachodnim (pokazane podczas omawiania zamku za czasów Wirtembergów).

- Budynek przylegający do muru północnego od strony zewnętrznej
Wybudowano również nowy budynek przylegający do północnego muru kurtynowego (w nim mieli także swoje pomieszczenia urzędnicy książęcy) mieszczący również wjazd do zamku.

- Nowe rozwiązania komunikacyjne z/w Pałacu Wdów
W 1616 powstają nowe drogi komunikacyjne. Wybudowano nową wygodną klatkę schodową (przestała więc być potrzebna mała, okrągła klatka schodowa od strony południowej) wraz z korytarzami na każdym piętrze pałacu. Jednak klatka schodowa "weszła" w światło przejazdu pod pałacem i zmusiła budowniczych do przesunięcia portalu wyjazdowego - to spowodowało wygięcie przejazdu. Obecnie w publikacjach dotyczących zamku tłumaczy się wygięcie przejazdu jako zamierzone (jakoby zwiększało możliwości obronne) podczas jego budowy. Nie jest to prawdą.

Z wybudowanego budynku przy murze północnym jakoby wykonano łącznik zamek-pałac, umożliwiający przejście z każdego piętra pałacu do zamku. Okazuje się, że rozwiązanie łącznika pałacu z zamkiem było inne niż dotychczas o tym sądzono . Następnie wybudowano przerzucony nad fosą łącznik z kościołem zamkowym (rodzina książęca tędy wchodziła do swojej loży).

Po wybudowaniu budynku przylegającego na zewnątrz do muru północnego (dach jego oznaczono na rysunku z lewej jako 1) i wykonaniu łacznika zamku z pałacem, można było wykonać otwory drzwiowe na I i II piętrze budynku, i rozmieścić krużganki łączące się z krużgankami skrzydła wschodniego. Może na to wskazywać zarys istniejących drzwi na poziomie krużganków II piętra (oznaczone cyfrą 4 na lewym zdjęciu). Krużganki z II piętra chyba nie przebiegały na całej długości skrzydła północnego. Na zdjęciu z lewej (sprzed 1892 r.) widoczne są krużganki pierwszego piętra (5), przebiegające wzdłuż całej długości skrzydła północnego. Także widoczne jest rozmieszczenie najstarszego wjazdu do zamku (zdjęcie z lewej szerzej opisano w dziale opisującym zamek po 1884 r.).

Wykonawstwo prac przy rozbudowie z 1616 r. także przypisuje się Janowi Lucasowi.

Dla upamiętnienia rozbudowy zamku Karol II każe wykonać około 1600 roku tarcze herbowe swoją i dwóch żon, i wmurować w elewacji skrzydła wschodniego - w parapet podestu schodów (wg. Zbigniewa Podurgiela i po wykonaniu.). Ale wówczas tego podestu mogło nie być (nie istniało skrzydło południowe!). Czyli te tarcze herbowe umieszczone były w innym miejscu i potem przeniesione.

Fazy rozbudowy zamku:

a - Pałac Wdów (1559 - 1562 r.) b - przedbramie (barbakan) (ok. 1563 r.) c - skrzydło wschodnie (1585 - 1586 r.) d - skrzydło południowe (1606 - 1608 r.) e - brama wschodnia (1603 r.) f - klatka schodowa Pałacu Wdów (1616 r.) g - kryty ganek - łącznik z kościołem parafialnym (1616 r.) h - skrzydło środkowe łączące zamek właściwy z Pałacem Wdów (1616 i 1905 r.) i - dziedziniec turniejowy k - krużganek skrzydła południowego (ok. 1600 r.) Na tym planie doskonale widać kierunki rozbudowy zamku względem konstrukcji z XIII - XIV w. Na tym zaś pokazano - rozwarstwienie chronologiczne. Rysunek prof. M. Przyłęckiego.

Widok zamku po jego przebudowie

Wyżej napisano, że skrzydło zachodnie poddano renesansowej przebudowie w 1542 r. Przykładem tego miała być wymiana okien z gotyckich na renesansowe. Z rysunku Daniela Meisnera z 1620 r. wynika, że przebudowa ówczesna nie była kompleksowa - zachowano bowiem kształt i podział skrzydła naśladujący pierzeję średniowiecznej zabudowy z poprzecznymi kalenicami. Na skrzydle południowym zaś, na całej jego długości, umieszczono dach dwuspadowy, ze szczytami na zachodniej i wschodniej (jak można sądzić) stronie. Kształt tego skrzydła mógł wskazywać, że jest ono długie i dostawione do niego są skrzydła zachodnie i wschodnie (w rzeczywistości jest odwrotnie). Ściana południowa wschodniego skrzydła nie była zaakcentowana (nie występowała samodzielnie przed lico skrzydła południowego) i połączona z klatką schodową łaczącą skrzydła południowe i wschodnie.

Widok zamku z rysunku Daniela Meisnera z 1620 r.

Podobnie zamek pokazywał M. Merian w ok. 1648 r. Czyli za cały okres władztwa Podiebradów widok zamku od strony zachodnio-południowej nie uległ zmianie.

Komunikacje wewnątrz zamku
Niewiele wiadomo o rozwiązaniach komunikacji (schody, korytarze) wewnątrz poszczególnych skrzydeł zamku oraz pomiędzy nimi. Dopiero niedawno uzyskany dostęp do jednego z planów zamku z XVIII w. pozwolił na częściowe poznanie rozwiązań komunikacyjnych. Okazało się, że podczas budowy skrzydła wschodniego wykonano dwie klatki schodowe biegnące wewnątrz grubości muru. Do czasu wybudowania krużganków była to jedyna droga komunikacji pomiędzy piętrami. Nie wiadomo kiedy wykonano zewnętrzną klatkę schodową na połączeniu skrzydła wschodniego i południowego. Musiała powstać jeszcze w okresie "Podiebradowskim". Zapewniała wówczas przejście pomiędzy skrzydłami - wschodnim i południowym oraz jedyną komunikację pomiędzy piętrami w skrzydle południowym. Po 1608 r. musiała powstać klatka schodowa (w formie wieży) na połączeniu skrzydła południowego i zachodniego, od strony dziedzińca. Umożliwiała ona także komunikacje pomiędzy piętrami w skrzydle zachodnim. Do ok. 1432-1440 r. gdy skrzydło zachodnie było jednopiętrowe, komunikację zapewniała klatka schodowa znajdująca się w grubości muru. Później, po nadbudowaniu drugiego piętra, zapewne wybudowano zewnętrzną klatkę schodową (może drewnianą) zapewniająca dostęp do drugiego piętra skrzydła zachodniego. Po 1608 r. i wybudowaniu ganku przy skrzydle zachodnim musiała być rozebrana.

Niewiele też wiadomo o czasie powstania ganków. Prawdopodobnie ganek biegł także przy skrzydle wschodnim. Ich rozwiązania ulegały ciągłym zmianom.

Rozbudowa obrony zamku

Rozbudowana i unowocześniona zostaje też funkcja obronna zespołu, dostosowana do nowoczesnej artylerii. Po 1603 roku rozpoczęto sypać przynajmniej dwa bastiony ziemne wokół zamku. W narożniku południowo-zachodnim (rysunek z prawej, autor prof. M. Przyłęcki) wznosi się tzw. "dzieło narożne" - rodzaj fortyfikacji bastionowej systemu holenderskiego z licznymi stanowiskami działobitni. Także w narożniku południowo-wschodnim zostaje usypana jak się sądzi platforma artyleryjska, umożliwiająca daleki ostrzał przedpola południowego i zachodniego. Bastiony te są widoczne na wycinku z dużego planu zamku (autor prof. M. Przyłęcki). Ich budową zapewne kierował znakomity fortyfikator H. Schneider von Lindau (Podaje się, że budową w 1544 r. Bastionu Kleszczowego we Wrocławiu kierował Jacob Paar i Bernard Niuron - czyli już wtedy byli znanymi budowniczymi foryfikacji).

Jednak dostęp do nowych rysunków wskazuje, że musiały to być typowe bastiony narożne, których przybliżony szkic pokazałem na lewym rysunku (stan sprzed 1616 r. tj. przed wybudowaniem łączników - szkic odręczny przy pomocy myszki komputerowej).

Prawdopodobnie bastiony te miały być wykonane w systemie włoskim (licowane cegłami). Wskazuje na to dziwna budowla ceglana wystająca z fosy, przy brzegu - na pierwszym rysunku Oleśnicy autorstwa Wernera z 1736 r. Prac tych nie ukończono - być może na skutek braku środków finasowych lub (i) zmian w zasadach budowy umocnień obronnych (wówczas już budowano bastiony w systemie holenderskim - bez licowania cegłami, czyli całkowicie ziemne).

Prawdopodobnie razem z bastionami wybudowano nieznaną jeszcze budowlę.

Na rysunku F.B. Wernera widać, że przez bastion bliższy Bramie Trzebnickiej utworzono już w czasach Wirtembergów drogę i na jej przedłużeniu wybudowano most zwodzony (w tym miejscu most mógł mieć minimalną długość). W póżniejszym okresie zlikwidowano most i stworzono groblę z mostkiem nad rzeką Oleśnicą. Spowodowało to zmianę kształtu bastionu. Wskazywać na to może ukształtowanie stawu i podzamcza z mapy z 1810 r. Pokazano to na wycinku z tego planu (z prawej).

Przy końcu XVIII w. na resztkach bastionu wybudowano trzy budynki oraz nie rozpoznaną jeszcze wieżę. To całkowicie rozmyło kształt bastion

Pogłębiono jedynie fosę przed zamkiem i obwarowano jej brzegi. Na zdjęciu widać wysokość nasypów i poziom dna fosy.

Od strony zachodniej i wschodniej fortyfikacje zamku łączyły się z miejskimi murami obronnymi.

Literatura:

Dalej - Zamek za Würtembergów i Brunszwików

Od autora • Lokacja miasta • Oleśnica piastowska • Oleśnica Podiebradów • Oleśnica Würtembergów
Oleśnica za Welfów • Oleśnica po 1885 r. • Zamek oleśnicki • Kościół zamkowy • Inne zabytki
Fortyfikacje • Herb Oleśnicy • Herb księstwa • Inne herby • Drukarnie
Książęce krypty • Kary i pręgierz • Pomniki • Wojsko w Oleśnicy • Numizmaty • Walki w 1945 r.
Renowacje zabytków • Kalendarium • Biografie historyczne • Zasłużeni dla Oleśnicy
Artyści oleśniccy • Autorzy • Inni artyści • Fotograficy • Wspomnienia osadników • Mapy • Zagadki
Ciekawostki • Co pod ziemią? • Landsmannschaft Oels • Galeria • Wydawnictwa oleśnickie
Bibliografia • Linki • Podziękowania • Zobacz księgę gości • Dopisz się do księgi
Zauważyli nas • Nowości
Alten Postkarte - widokówki