Więzienie w Oleśnicy

Niewiele wiemy o miejscach odosobnienia istniejących w Oleśnicy na przestrzeni ostatnich 200 - 300 lat. O izbach więziennych umieszczonych w ratuszu pisał Sinapius. Kiedy Oleśnica stała się miastem powiatowym (1741 r.) - mogło powstać więzienia powiatowe. W 1860 wzmiankuje się więzienie w Oleśnicy. W 1866 r. wspomina się o inspektorze więziennym Pflanzu. W 1881 roku ścinają w Oleśnicy (prawdopodobnie w więzieniu - od połowy XIX w. zaprzestano publicznych ścięć) osobnika, który zamordował 2 kobiety i dziecko. W 1895 r. na dziedzińcu oleśnickiego więzienia ścinają toporem nieszczęśnika za utopienie żony. Kolejne kary śmierci wykonano toporem w 1896 i 1897 r. (informacje D. Wojtucki).

Wspomina się, że więzienie w Oleśnicy wybudowano w 1881 r. Podaje się również datę wybudowania w 1900 roku. Jaka jest prawda?

Na mapie z 1882 r., wycinek której pokazano niżej - więzienie oznaczyłem żółtym kolorem. Akurat w miejscu napisu, następuje zmiana szerokości budynku. Niżej z prawej, pokazałem więzienie w postaci umieszczanej na planie od 1899 r. po dzień obecny.


Więzienie na mapie z 1882 r.	Więzienie na mapie z 1939 r.

Na pierwszy rzut oka okazuje się, że są to całkowicie inne budowle. Ale kiedy dopasowałem dokładnie obie mapy okazało się, że budynek na lewej mapie jest odpowiednikiem budynku głównego więzienia pokazanego na mapie z prawej. Czyli budynek więzienia w trakcie eksploatacji uległ modernizacji i rozbudowie - dodano mu dwie dobudówki, uzyskując kształt "Y", który stwarza (jakoby) lepsze warunki bezpieczeństwa. Zabudowa tego rejonu Oleśnicy rozpoczęła się po 1870 r. Czyli pomiędzy tym rokiem a datą wydania mapy mógł powstać obecny główny budynek więzienia.

W 1896 roku powstaje plan modernizacji więzienia. Autorem projektu oleśnickiego więzienia (i sądu rejonowego) oraz wielu innych na Śląsku i w Niemczech) był znany architekt Karl Friedrich Endell. Nic nie napisano, że Endel był autorem tylko modernizacji więzienia. Ale na "endellowskim" planie pokazano stary budynek innym kolorem, co może sugerować inne mury budynków. Zobacz przekrój wzdłużny przez I piętro.

Czyli więzienie do ok. 1899 r. wyglądało jak na poniższym zdjęciu - pomijając dwie widoczne z lewej dobudówki. Po tej dacie już ma obecny wygląd.

Widok więzienia (wycinek z widokówki)

Reasumując - można twierdzić, że główny budynek więzienia był wybudowany pomiędzy 1870-1882 (może w 1881 roku?), a zmodernizowany w 1899 -1900 r. Zapewne dokładne daty podano w gazetach oleśnickich wówczas wydawanych.

Poniżej kilka planów i zdjęć.


Strona frontowa, skrzydło wschodnie i zachodnie połączone łącznikiem. Kliknij aby powiększyć. Źródło: http://architekturmuseum.ub.tu-berlin.de/index.php?set=1&p=79&Daten=125213	Strona frontowa z boku i cały odcinek muru ogrodzeniowego z dwoma wieżyczkami wartowniczymi.

Skrzydło zachodnie. W głębi - łącznik

Z porównania rysunku i zdjęcia skrzydła zachodniego wynika, że na 3 piętrze zamurowano duże okna i zamieniono na małe. Być może, że związane to było ze zmianą przeznaczenia pomieszczeń. Ponadto dwuspadowe dachy zamieniono na płaskie. Zamiana ta nastąpiła w latach 60-tych, gdy rozpoczęto przygotowywać do użytku częściowo spalone więzienie. Ze zdjęcia lotniczego z 1. lutego 45 r. wynika, że dachy więzienia były spalone.


Mur czołowy. Jak widać, znaczna jego część jest umieszczona poniżej poziomu dziedzińca, aby uniemożliwić podkop. Źródło: http://architekturmuseum.ub.tu-berlin.de/index.php?set=1&p=79&Daten=125208	Główna brama. Fot. R.Bober


Skrzydło zachodnie z boku, Z prawej, jasnym kolorem, pokazano wydłużone skrzydło główne (północne). Kliknij, aby powiększyć.	Wydłużone skrzydło północne - najstarszy budynek więzienny.

W piwnicach mieszczą się pomieszczenia gospodarcze. Łaźnia znajduje się przy zachodnim murze więziennym.

Wieża wartownicza wschodnia, skrzydło wschodnie i dwa bloki skrzydła północnego.

Więzienie zostało ponownie powołane do życia w 7 września 1963 r. jako Zakład Karny Szpital Psychiatryczny. Po różnych restrukturyzacjach istnieje do dzisiaj.
"Zakład Karny w Oleśnicy jest jednostką typu zamkniętego, dla skazanych odbywających pierwszy raz karę pozbawienia wolności oraz dla skazanych młodocianych, łącznie dla 172 osadzonych.
Zakład posiada oddział terapeutyczny mogący pomieścić 112 osadzonych. Przebywają w nim skazani z niepsychotycznymi zaburzeniami psychicznymi i upośledzeni umysłowo oraz od 01.01.2006 r. również skazani za przestępstwo popełnione w związku z zaburzeniami preferencji seksualnych. W latach 1965-1972 w zakładzie istniał szpitalny oddział psychiatrii sądowej. W 1972 roku jednostkę zreorganizowano i zmieniono na zakład karny dla skazanych recydywistów wymagających stosowania szczególnych środków leczniczo-wychowawczych. Od 1998 roku jest to zakład karny z oddziałem terapeutycznym dla skazanych z niepsychotycznymi zaburzeniami psychicznymi i upośledzonych umysłowo". wg: http://www.sw.gov.pl/index.php/jednostki/14/260
Zobacz również

Fotografie: R. Bober i autor.

Rysunki pochodzą z Muzeum Architektury z Berlina http://architekturmuseum.ub.tu-berlin.de/index.php?set=1&p=61&D1=Endell&D2=Karl+Friedrich&D3=Gerichtsgef%E4ngnis+in+Oels Nie zawsze ten adres się otwiera, dlatego linki do poszczególnych planów podałem na stronie.

http://architekturmuseum.ub.tu-berlin.de/index.php?set=1&p=79&Daten=125212

http://architekturmuseum.ub.tu-berlin.de/index.php?set=1&p=79&Daten=125214

http://architekturmuseum.ub.tu-berlin.de/index.php?set=1&p=79&Daten=125216

http://architekturmuseum.ub.tu-berlin.de/index.php?set=1&p=79&Daten=125217

http://architekturmuseum.ub.tu-berlin.de/index.php?set=1&p=79&Daten=125215

http://architekturmuseum.ub.tu-berlin.de/index.php?set=1&p=79&Daten=125211

Uwaga: ceny zakupu skanów są na http://architekturmuseum.ub.tu-berlin.de/index.php?set=1&p=129 i tam równiez jest formularz zamówienia ( Bestellformular )

Polonica więzienne

Więzień Wilhelm Szewczyk
W latch międzywojennych siedział w tym więzieniu późniejszy pisarz śląski Wilhelm Szewczyk. Napisał o tym wiersz "O więzieniu w Oleśnicy". Ten okres pisarz pomija w swojej biografii. Urodził się w 1916 r., czyli siedział w więzieniu w młodym wieku.

O więzieniu w Oleśnicy

P i e ś ń w i e c z o r n a

Tu melodia w której fałdach
usypiam
tu noc bielmem lico nieba
zasnuwa.

Raz ostatni o ojczyźnie
śpiewanie
gałąź nieba na niej snów mych
winograd.

Białe domy skrzydła wznoszą
i wieją
w Oleśnicy wiatr w zaułkach
upada.

Dzień oplatam bluszczem ramion
pokornych
wkoło głowy złoty powój
ćma smutku.

Więzień barwy wieczorowe
pomieszał
drobniutkimi kwiatuszkami
pada noc.

Tu ojczyzna krzyk do kraty
przyciśnięty
śpij po kątach
już pogasły motyle.

Porusza się na chmurze niespokojny wróg. Gwałt niech się wiarą odciska !
Tu nad rzeką stanie mego syna
pierwsza wolna kołyska.

Wiersz pochodzi z przygotowywanej przez Danutę Obrębską-Kubik wystawy "Polacy w Oels" w byłej Galerii PiMBP (wystawa nie doszła do skutku z powodu rozwiązania Galerii). Dwie strofy tego wiersza znajdują się również w: Tempski Z. Oleśnica. Miasto wież i róż. Ossolineum.1970 r. s.23

Polski pilot w więzieniu oleśnickim w 1944 r.
Stanislaw Z. Król, urodzony 22 Marca 1916. Lecąc na samolocie Spitfire z 74 dywizjonu został zestrzelony 2 lipca 1941 r. Podczas tzw. „Wielkiej Ucieczki" z obozu żagańskiego Stalag Luft III, Król udawał polskiego robotnika. Po 12 dniach wędrówki został razem z duńskim lotnikiem aresztowany 6 kwietnia, zaledwie 3 km od dawnej przedwojennej granicy Polski, przez żołnierzy straży wiejskiej i osadzony w więzieniu w Oleśnicy. S. Z. Król został zamordowany 14 kwietnia 1944 i skremowany w więzieniu wrocławskim. Wszyscy, którzy przyczynili się do zamordowania 50. zbiegłych jeńców z obozu żagańskiego zostali po wojnie surowo osądzeni.