Obrońcy miasta - bractwo kurkowe

Zapewnienie bezpieczeństwa miastu i zamieszkującej w nim ludności było jednym z podstawowych obowiązków, jakie spoczywały na jego władzach. W pierwszym, polokacyjnym okresie nad prawidłową i skuteczną realizacją tego zadania czuwał wójt. Później odpowiedzialność za obronę miasta i spokój jego mieszkańców przeszła w ręce rajców oleśnickich, regulujących całokształt życia miejskiego.

rys. Z. Podurgiel

Do pełnienia służby patrolowej i wartowniczej na murach oraz w basztach i bramach miejskich (a w przypadku napaści zbrojnej do czynnej ich obrony) zobowiązani byli jego mieszkańcy - głównie członkowie, działających tu wówczas cechów rzemieślniczych, którym burmistrz wraz z rajcami powierzyli strzeżenie wyznaczonych fragmentów fortyfikacji. Dużą rolę w obronie miasta odgrywały powstające w XVI - XVII w. Bractwa Kurkowe, ćwiczące się w celnym strzelaniu. Wielkim zwolennikiem tego bractwa był ostatni Piast oleśnicki Konrad X Biały. Już wówczas musiały istnieć ich zalążki na ziemi oleśnickiej. Formalnie bractwo powstało w Oleśnicy w 1511 r. Aby mogli oni skutecznie wypełniać swe obowiązki, konieczne było stałe ćwiczenia posługiwania się bronią - najpierw kuszą a potem bronią palną (muszkietu, hakownicy lub półhakownicy).

Strzelano do imitacji koguta (kura) wykonanego w glinie lub do tarczy. W XVI wieku tarczami dla armatek były imitacje namiotów tureckich. Udział w zawodach strzeleckich brało prawie całe miasto. Zawody te były rodzajem festynu ludowego, a każdy mieszczanin mógł przy tej okazji znaleźć dla siebie rozrywkę. Zawody bractwa strzeleckiego, które odbywały się w we wtorek po Zielonych Świątkach stawały się prawie świętem miejskim.

Przed zawodami strzelcy gromadzili się w kościele, z którego udawali się na strzelnicę w pochodzie przez miasto. Udział w zawodach strzeleckich dla młodych rzemieślników był obowiązkowy. Liczba zawodników była uzależniona od liczebności cechu, starsi cechu zaś mieli obwiązek prowadzenia list zawodników i przekazywania ich do rady miejskiej. Zawodnicy musieli korzystać z własnej broni, którą przed rozpczęciem zawodów pokazywali starszym bractwa. Po zajęciu stanowiska na strzelnicy, zawodnicy czekali na odpowiedni znak starszego bractwa, który prowadził dane zawody. Następnie należało oddać tylko jeden strzał. Po nim następowała przerwa, podczas której starsi bractwa, lub wyznaczeni przez nich ludzie, sprawdzali wynik strzelania. Kto trafił kura w łeb, ogon lub skrzydło, dostawał w nagrodę cynowy półmisek z wyobrażeniem ustrzelonej części. Kto zaś trafił w piersi kura, zostawał zwycięzcą. Obwoływano go królem kurkowym na cały rok. W nagrodę otrzymywał różnorodne nagrody np. srebrny puchar (nagroda przechodnia) oraz zwolniony był od płacenia w tym okresie podatków i ceł. W XVII-XIX były to medale, monety, uzbrojenie itp.

Po zakończeniu zawodów organizowano barwny pochód ulicami miasta, aby uczcić nowego i starego króla kurkowego. Na czele pochodu kroczył triumfator zawodów, odświętnie ubrany z odznaką swojej godności, za nim podążali starsi bractwa, za którymi niesiono chorągwie brackie. Końcową część pochodu tworzyli członkowie bractwa i zawodnicy, którzy brali udział w zawodach, a także muzykanci (werbliści czy trębacze). Ten barwny pochód udawał się na miejsc poczęstunku, który był początkowo skromny i w zasadzie ograniczał się do piwa. Z biegiem czasu zmienił się on w wystawną ucztę.

Członkowie cechów oraz oczywiście członkowie bractwa kurkowego posiadali własne uzbrojenie. Prawdopodobnie musieli je przechowywać w arsenale (w niektórych miastach nie wolno było przechowywać broni w domu. Ani nawet nosić mieszczanom). Ponadto władze miejskie zakupywały broń do własnej zbrojowni (zwanej też cekhauzem) dla potrzeb wyposażenia zaciężnego wojska (na ten cel członkowie cechów opodatkowali się po 2 gr.). Zbrojownia mieściła się najprawdopodobniej w jednym z pomieszczeń ratusza, przy czym broń przechowywano także w innych miejscach - w wieżach bram. Proch powinien być przechowywany w odzielnym miejscu zwanym prochownią. W 1538-1540 r. dawną synagogę (po wyrzuceniu żydów z Oleśnicy) przebudowano na magazyn a potem na arsenał miejski (poszerzono wóczas wejścia umożliwjające wtaczanie armat). Brak jest informacji jaki rodzaj uzbrojenia przechowywano w Oleśnicy. Dla przykładu:

Spis arsenału Strzelina z 1371 r. - 17 hełmów, 25 półpancerzy, 3 kolczugi, 8 dobrych włóczni, 6 par rękawic i 5 sztuk broni palnej oraz beczułka prochu.

Najemnicy - wojska zaciężne z XVI w. zatrudniani na kontrakt do obrony miast.

Rada miejska, ze stojącym na jej czele burmistrzem, oprócz zapewnienia właściwej organizacji obrony miasta przed wrogiem zagrażającym mu z zewnątrz musiała także dbać o "wewnętrzne" bezpieczeństwo jego mieszkańców. Przede wszystkim chodzi tu o dopilnowanie ładu i porządku publicznego (pachołkowie i straż miejska) oraz przeciwdziałanie zagrożeniu pożarowemu (miasto było podzielone na okręgi. W każdym straż pełniło po dwóch strażników ogniowych). Zagrożenie pożarowe było większe niż jakiekolwiek inne.

W XIX w. a może jeszcze wcześniej wybudowano Dom strzelecki.Istniały także ogródki strzeleckie. 400 lat bractwa oleśnickiego obchodzono uroczyście w 1911 r. Z tej okazji wybito medal

Literatura

Das Buch der Stadt Oels in Schlesien / hrsg. vom Magistrat der Stadt Oels in Schlesien anläßlich des 675jährigen Stadtjubiläums. Bearb. vom Schlitzberger. - Berlin: Dt. Bibl, 1930. - 115 S.
Drabina J. Życie codzienne w miastach śląskich w XIX i XV w.Wyd. Skryba. Wrocław 1998 r.

Od autora • Początki miasta • Oleśnica piastowska • Oleśnica Podiebradów • Oleśnica Würtembergów •
Oleśnica w XIX w. • Fortyfikacje miejskie • Księstwo oleśnickie • Herb Oleśnicy •
Herb księstwa oleśnickiego • Herby • Zamek oleśnicki • Kościół zamkowy • Inne zabytki •
Drukarnie •Książęce krypty • Pręgierz i szubienica • Biografie historyczne •Pomniki oleśnickie •
Wojsko w Oleśnicy • Numizmaty • Walki o Oleśnicę 1945 r. •Renowacje i zamierzenia •
Kalendarium • Zasłużeni dla Oleśnicy • Oleśniccy artyści • Oleśniccy autorzy • Inni artyści •
Oleśniccy fotograficy • Wspomnienia osadników • Mapki miasta • Zagadki • Rozmaitości •
Co pod ziemią? • Landsmannschaft Oels • Galeria • Bibliografia • Linki