Obrońcy miasta - bractwo strzeleckie (kurkowe)

Zapewnienie bezpieczeństwa miastu i zamieszkującej w nim ludności było jednym z podstawowych obowiązków, jakie spoczywały na jego władzach. W pierwszym, polokacyjnym okresie, nad prawidłową i skuteczną realizacją tego zadania czuwał wójt. Później odpowiedzialność za obronę miasta i spokój jego mieszkańców przeszła w ręce rajców oleśnickich, regulujących całokształt życia miejskiego.

rys. Z. Podurgiel

Po wybudowaniu murów miejskich, baszt, bram itp. - do pełnienia służby patrolowej i wartowniczej na murach oraz w basztach i bramach miejskich (a w przypadku napaści zbrojnej do czynnej ich obrony) zobowiązani byli mieszkańcy - głównie członkowie cechów rzemieślniczych, którym burmistrz wraz z rajcami powierzyli strzeżenie wyznaczonych fragmentów fortyfikacji. Członkowie cechów byli sprawni w swoim rzemiośle, a niezby sprawni w rzemiośle wojennym. Dlatego konieczne były ćwiczenia w strzelaniu do celu z łuków, potem z kusz i w XVI wieku z broni palnej. Ćwiczenia te odbywały się kilka razy w roku, powstawał szczególny rytuał - opracowywano zasady ćwiczeń w strzelaniu, warunki bezpieczeństwa, rodzaje tarcz strzelniczych, sposób oceny, rodzaje nagród za celność strzelania. kary za nieobecność na strzelnicy itp. Z czasem ten rytuał - kodyfikowano, zapisywano i stawał się on zwyczajowym prawem. A strzelcy łączyli się w grupy i zaczęli przyjmować nazwę bractwa strzeleckiego. Wielkim zwolennikiem tego bractwa był ostatni Piast oleśnicki Konrad X Biały. Już wówczas musiały istnieć ich zalążki na ziemi oleśnickiej. Formalnie bractwo powstało w Oleśnicy w 1511 r. za czasów Karola I Podiebrada. Aby mogli oni skutecznie wypełniać swe obowiązki, konieczne było stałe ćwiczenia posługiwania się bronią.

Strzelano do imitacji koguta (kura) wykonanego w glinie lub do tarczy. Udział w zawodach strzeleckich brało prawie całe miasto. Zawody te były rodzajem festynu ludowego, a każdy mieszczanin mógł przy tej okazji znaleźć dla siebie rozrywkę. Zawody bractwa strzeleckiego, które odbywały się w we wtorek po Zielonych Świątkach stawały się prawie świętem miejskim.

Przed zawodami strzelcy gromadzili się w kościele, z którego udawali się na strzelnicę w pochodzie przez miasto. Udział w zawodach strzeleckich dla młodych rzemieślników był obowiązkowy. Liczba zawodników była uzależniona od liczebności cechu, starsi cechu zaś mieli obwiązek prowadzenia list zawodników i przekazywania ich do rady miejskiej. Zawodnicy musieli korzystać z własnej broni, którą przed rozpoczęciem zawodów pokazywali starszym bractwa. Po zajęciu stanowiska na strzelnicy, zawodnicy czekali na odpowiedni znak starszego bractwa, który prowadził zawody. Następnie należało oddać tylko jeden strzał. Po nim następowała przerwa, podczas której starsi bractwa, lub wyznaczeni przez nich ludzie, sprawdzali wynik strzelania. Kto trafił kura w łeb, ogon lub skrzydło, dostawał w nagrodę cynowy półmisek z wyobrażeniem ustrzelonej części. Kto zaś trafił w piersi kura, zostawał zwycięzcą. Obwoływano go królem kurkowym na cały rok. W nagrodę otrzymywał różnorodne nagrody np. srebrny puchar (nagroda przechodnia) oraz zwolniony był od płacenia w tym okresie podatków i ceł. W XVII-XIX były to medale, monety, uzbrojenie itp.

Po zakończeniu zawodów organizowano barwny pochód ulicami miasta, aby uczcić nowego i starego króla kurkowego. Na czele pochodu kroczył triumfator zawodów, odświętnie ubrany z odznaką swojej godności, za nim podążali starsi bractwa, za którymi niesiono chorągwie brackie. Końcową część pochodu tworzyli członkowie bractwa i zawodnicy, którzy brali udział w zawodach, a także muzykanci (werbliści czy trębacze). Ten barwny pochód udawał się na miejsc poczęstunku, który był początkowo skromny i w zasadzie ograniczał się do piwa.

Członkowie cechów oraz oczywiście członkowie bractwa strzeleckiego posiadali własne uzbrojenie. Prawdopodobnie musieli je przechowywać w arsenale (w niektórych miastach nie wolno było przechowywać broni w domu. Ani nawet nosić mieszczanom). Ponadto władze miejskie zakupywały broń do własnej zbrojowni (zwanej też cekhauzem) dla potrzeb wyposażenia zaciężnego wojska (na ten cel członkowie cechów opodatkowali się po 2 gr.). Zbrojownia mieściła się najprawdopodobniej w jednym z pomieszczeń ratusza, przy czym broń przechowywano także w innych miejscach - w wieżach bram. Proch powinien być przechowywany w oddzielnym miejscu zwanym prochownią. W 1538-1540 r. dawną synagogę (po wyrzuceniu żydów z Oleśnicy) przebudowano na magazyn, a potem na arsenał miejski (poszerzono wóczas wejścia umożliwjające wtaczanie armat). Brak jest informacji jaki rodzaj uzbrojenia przechowywano w Oleśnicy. Dla przykładu:

Spis arsenału Strzelina z 1371 r. - 17 hełmów, 25 półpancerzy, 3 kolczugi, 8 dobrych włóczni, 6 par rękawic i 5 sztuk broni palnej oraz beczułka prochu.

Warownia Brodnica (Krzyżacy). W roku 1419 było 13 armat z pociskami kamiennymi, 28 katapult do miotania pocisków ołowianych (z zapasem ołowiu), 3 tony prochu, 1 tona saletry, 120 kusz, 30.000 bełtów, 6 pancerzy lekkich zw. "platami", 3 pary nagolenników, 13 napierśników, 24 hełmy oraz 25 tarcz. Dla porównania - w roku 1664 warownia posiadała pięć armat (dwie z żelaza, trzy z brązu) oraz dwa moździerze (jeden żelazny, jeden brązowy).

Spis arsenału (początki XVII wieku) w kaliskim cekhauzie (http://www.stary.kalisz.pl/go_strazmiejska.php) - 9 działek, niewielkie działko do kul kamiennych, 80 hakownic, 6 mieczów i 2 halabardy, 13 zbroi, 8 przyłbic, 5 pancerzy, 16 karwaszy [naramienników], 1 bania z Orłem [tj. duży proporzec], 2 chorągwie i 1 bęben oraz 3 beczki prochu i 3 beczki saletry, a także 1 forma [odlewnicza] do działa i 1 mniejsza do działka.

W 1556 r. gdy do bram Śląska zbliża się zagrożenie tureckie, cesarz Maksymilian II nakazuje obowiązkowe ćwiczenia we władaniu bronią przez wszystkich mieszczan. Wtedy zabawa w strzelanie, zamienia się w wojsko - wzrasta ranga bractw strzeleckich i jednocześnie rosną wymagania. Struktury bractwa zaczynają przypominać wojskowe. Od tej pory troszczono się o dobre zaopatrzenie cechów w broń i amunicję. Wtedy też tarczami dla armatek były imitacje namiotów tureckich.

Bractwa kurkowe posiadały swój majątek (w drodze zakupów i darowizn) - pola, ogrody, stawy, lasy itp. Dzięki temu uzyskiwały zyski i pieniądze przeznaczały na budowę (modernizację) strzelnic, zakup budynków na Domy strzeleckie, nagrody itp.

Bractwo strzeleckie początkowo nie posiadało jednolitych strojów, potem każde miasto ustalało swój własny. W 1812 r. wprowadzono w Prusach jednolity uniform bractwa, a w 1849 i 1874 dokonano w nim zmian.

W okresach wojennych lub rozruchów, bractwo strzeleckie uzpełniało wojsko. W 1813 r. bractwa połączyły się z nowo utworzoną Gwardią Obywatelską w Korpus Strzelecki. Podczas Wiosny Ludów w 1848 r. członkowie bractwa stanowili podstawową siłę powołanej Gwardii Obywatelskiej (naturalnie - wystąpili przeciw mieszkańcom miasta, chcących reform).

Dla potrzeb bractwa kurkowego wybudowano w Oleśnicy strzelnicę. Wspomina o niej w swoim dziele J. Sinapius. Istniała ona przy bramie mariackiej. W 1690 r. mieszczanie dokonali jej modernizacji. Przy braku strzelnicy można było zaprószyć ogień (podczas strzelań o tytuł Króla Kurkowego w Namysłowie w 1782 r., spalono prawie całkowicie miasteczko Rychtal). Inną formą ćwiczeń i rywalizacji miedzymiastowej (Bierutów, Syców) - były zawody tzw. strzelania do wołu. W XVIII w. strzelnice przeniesiono w okolice obecnej ul. Wileńskiej, przy niej powstał ogródek strzelecki.

W XIX w. a może jeszcze wcześniej wybudowano w Oleśnicy Dom Strzelecki. W 1900 r. bractwo uzyskało zapewne kolejny sztandar. Z tej okazji wybito medal. Nie zachowały się żadne zdjęcia pokazujące jego wygląd. 250 (350?) lecie bractwa uczczono uroczyście w 1860 i wybito medal z tej okazji. 400 lat bractwa oleśnickiego obchodzono uroczyście w 1911 r. Z tej okazji wybito także medal.

Zobacz:

Literatura:

Das Buch der Stadt Oels in Schlesien / hrsg. vom Magistrat der Stadt Oels in Schlesien anläßlich des 675jährigen Stadtjubiläums. Bearb. vom Schlitzberger. Berlin. 1930.
Drabina J. Życie codzienne w miastach śląskich w XIX i XV w.Wyd. Skryba. Wrocław 1998
Hartmann F. Czapliński M. Dzieje miasta Ziębice na Śląsku. Wrocław 1992


Od autora Lokacja miasta Oleśnica piastowska Oleśnica Podiebradów Oleśnica Wirtembergów
Oleśnica za Welfów
Oleśnica po 1885 r. Zamek oleśnicki Kościół zamkowy Pomniki Inne zabytki
Fortyfikacje Herb Oleśnicy Herby księstw Drukarnie Numizmaty Książęce krypty
Kary - pręgierz i szubienica Wojsko w Oleśnicy Walki w 1945 roku Renowacje zabytków
Biografie znanych osób Zasłużeni dla Oleśnicy Artyści oleśniccy Autorzy Rysowali Oleśnicę
Fotograficy Wspomnienia osadników Mapy Co pod ziemią? Landsmannschaft Oels
Wydawnictwa oleśnickie Recenzje Bibliografia Linki Zauważyli nas Interpelacje radnych
Alte Postkarten - widokówki Fotografie miastaRysunki Odeszli Opisy wybranych miejscowości
Szukam sponsora do wydania książki o zamku oleśnickim
CIEKAWOSTKI ZWIEDZANIE MIASTA Z LAPTOPEM, TABLETEM ....
NOWOŚCI